Tokat'ın yaklaşık 600 yıllık geçmişe sahip geleneksel yazma sanatında kullanılan baskı kalıpları, ıhlamur ağacından hazırlanıyor. Bunun nedeni, ıhlamurun kolay oyulabilmesi, dayanıklı olması ve boyayı iyi tutması. Türk Patent ve Marka Kurumunun Tokat Yazması için düzenlediği coğrafi işaret tescil belgesi, kumaş üzerindeki desenlerin arkasında ahşabın seçilmesinden kurutulmasına kadar uzanan ayrıntılı bir ustalık süreci bulunduğunu gösteriyor.
Tokat Belediyesinin başvurusuyla 26 Şubat 2020 tarihinde 484 tescil numarasıyla koruma altına alınan Tokat Yazması, mahreç işareti taşıyor. Resmî belgede sanatın yaklaşık altı asırlık geçmişine ve geleneksel üretim yöntemlerine yer veriliyor.
Tokat Yazmasının Kalıpları Neden Ihlamur Ağacından Yapılıyor?
Ihlamur ağacı, yumuşak yapısı sayesinde motiflerin kolay oyulmasına olanak sağladığı, boyayı iyi tuttuğu ve dayanıklı olduğu için tercih ediliyor. Ancak doğru ağaç türünü seçmek, başarılı bir baskı için tek başına yeterli değil.
Coğrafi işaret belgesine göre kalıp yapımında kullanılan ahşabın budaksız ve iyice kurutulmuş olması gerekiyor. Yeterince kurutulmamış ahşap ıslandığında biçim değiştirebildiği için desenin kumaşa düzgün aktarılması zorlaşabiliyor.
Ustalar, oyma sırasında ağacın damar yönünü de dikkate alıyor. Bıçağın doğru yönde kullanılması, motiflerin istenilen biçimde oluşturulması açısından önem taşıyor.
Ahşap Kalıplar Nasıl Hazırlanıyor?
Tescilli üretim yönteminde kurutulmuş ıhlamur gövdesi, enine 7-10 santimetrelik parçalara kesilerek kalıp hazırlığına başlanıyor. Kalıbın genişliği, işlenecek motifin büyüklüğüne göre belirleniyor ve yaklaşık 30 santimetreyi geçmiyor.
Ahşap, oyma işleminden önce yüzde 75 parafin ve yüzde 25 balmumundan oluşan eritilmiş bir karışıma batırılıyor. Bu işlem, ağacın işlenmesini kolaylaştırırken kalıbın kullanım ömrünü uzatmayı amaçlıyor.
Desenler oyulurken motifin sıklığına göre 1 ila 1,5 santimetre derinlik kullanılıyor. Böylece kumaşa aktarılacak şekiller ahşap yüzeyde belirgin hâle getiriliyor.
Tokat Yazması Nasıl Üretiliyor?
Tokat Yazmasının temel üretim malzemeleri bez, kalıp ve boya olmak üzere üç bölümden oluşuyor. Coğrafi işaretle tanımlanan üretim yönteminde yüzde 100 pamuklu kumaş kullanılması öngörülüyor.
Desenler, ahşap kalıpla baskının yanı sıra fırçayla elle boyama ve kalıp-kalem gibi yöntemlerle de oluşturulabiliyor. Geleneksel üretimde bitkisel boyalar kullanılırken zaman içinde kimyasal boyalar da yazmacılıkta yer buldu.
Ahşap kalıpların hazırlanmasıyla başlayan süreç, seçilen motifin kumaşa aktarılmasıyla devam ediyor. Ortaya çıkan ürünün görünümü kadar desenin düzgün basılması da kalıp ustalığına bağlı.
Tokat Yazmasında Hangi Motifler Kullanılıyor?
Tokat elmalısı, Tokat kirazlısı, Tokat üzümlüsü, Tokat beşlisi, aynalı yazma ve asma yaprağı, geleneksel motifler arasında bulunuyor.
Tescil belgesinde yazmacılığın Selçuklu ve Osmanlı dönemlerindeki gelişimine de değiniliyor. Selçuklu döneminde geometrik desenler öne çıkarken Osmanlı döneminde yazmacılık üretiminin hanlarda yürütüldüğü anlatılıyor.
Tokat Yazması yalnızca başörtüsü olarak kullanılmıyor. Geleneksel baskılar bohça, yastık örtüsü, yorgan yüzü ve çeşitli dekoratif ürünlerde de yer alıyor.
Tokat Yazması Ne Zaman Coğrafi İşaret Aldı?
Tokat Yazması, 26 Şubat 2020'de Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından 484 tescil numarasıyla mahreç işareti olarak tescil edildi. Başvuruyu 1 Kasım 2017 tarihinde Tokat Belediyesi yaptı.
Orta Karadeniz Kalkınma Ajansı da 12 Mart 2020 tarihli duyurusunda tescili ve ıhlamur ağacından hazırlanan kalıplarla yapılan geleneksel baskı tekniğini ele aldı.
Resmî sicildeki teknik açıklamalar, Tokat Yazmasının ayırt edici özelliklerinin yalnızca kumaşa işlenen motiflerden oluşmadığını; ahşabın seçimi, hazırlanması ve oyulması gibi aşamaların da bu geleneksel el sanatının önemli parçaları olduğunu ortaya koyuyor.