Tokat’ın Pazar ilçesindeki Mahperi Hatun Kervansarayı, Selçuklu yol mimarisinin dikkat çekici örneklerinden biri. Kültür Portalına göre 1238 yılında Mahperi Hatun tarafından yaptırılan yapı, açık avlulu yazlık bölüm ile tamamen kapalı kışlık bölümü aynı kompleks içinde birleştiriyor. Kervansaray, Tokat-Pazar yolunun 29. kilometresinde ve Pazar ilçe merkezine yaklaşık 1 kilometre uzaklıkta bulunuyor.
Mahperi Hatun Kervansarayı’nı kim yaptırdı?
Kervansarayın banisi, I. Alaeddin Keykubad’ın eşi ve II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in annesi Mahperi Hatun. Kültür Portalının kayıtlarında avlu ve kapalı bölüm portallerindeki dörder satırlık sülüs hatlı kitabelerin hem baniyi hem de yapım tarihini doğruladığı belirtiliyor.
Gezi kaydında yapım yılı 1238 olarak verilirken, kültür envanterinde H.636/M.1238-1239 tarih aralığı kullanılıyor. Bu nedenle yapı, 13. yüzyılın ilk yarısına tarihlenen bir Anadolu Selçuklu eseri olarak tanımlanıyor.
Yazlık ve kışlık bölüm nasıl birleşiyor?
Mahperi Hatun Kervansarayı, Anadolu Selçuklu kervansaraylarında “karma tip” olarak adlandırılan plan düzenine sahip. Bu sistemde açık avlulu yazlık alan ile tamamen kapalı kışlık bölüm aynı yapı topluluğunda bulunuyor.
Kuzey cephesindeki anıtsal taçkapıdan giriş eyvanı aracılığıyla dikdörtgen açık avluya geçiliyor. Avlunun iki yanında simetrik biçimde düzenlenen revaklar sivri kemerli ve beşik tonozlu. Aynı ana eksen üzerindeki ikinci taçkapı ise kapalı bölüme açılıyor.
Kapalı bölüm kare kesitli payelerle üç sahına ayrılmış durumda. Orta sahın yan sahınlardan daha geniş tutulmuş. Doğu ve batı duvarlarındaki mazgal pencereler de bu kapalı alanın aydınlatılmasını sağlıyor.
Taçkapılardaki süslemeler ne anlatıyor?
Yapı düzgün kesme taştan inşa edilmiş ve bezemeler özellikle taçkapılarda yoğunlaşıyor. Kültür Portalı dış taçkapıda altı kollu yıldız geçmeli bordür, köşe sütunceleri ve mukarnas kavsaralı nişlerin bulunduğunu belirtiyor.
Kervansaray yakınındaki çeşmede de yıldız motifli bir tepelik yer alıyor. Bu ayrıntılar, yapının yalnızca konaklama ve yol güvenliği amacı taşıyan işlevsel bir bina değil, dönemin taş işçiliğini yansıtan mimari bir eser olduğunu da gösteriyor.
Tarihî kervan yolunun hangi noktasında?
Pazar Kaymakamlığının kaydına göre Mahperi Hatun Kervansarayı, Konya’yı Sinop’a bağlayan tarihî kervan yolu üzerinde bulunuyor. Bu güzergâh bilgisi, yapının geçmişte yolcuların ve ticaret kervanlarının kullandığı ulaşım ağı içindeki rolünü açıklayan önemli bir ayrıntı.
Tokat Valiliğinin Ballıca Mağarası tanıtımında da Mahperi Sultan Kervansarayı’nın 1238’e tarihlendiği ve mağara güzergâhı üzerinde bulunduğu belirtiliyor. Ancak tarihî yol ağının tüm güzergâhı ve kervansaraylar arasındaki mesafeler bu araştırmada ayrıca ayrıntılı olarak incelenmedi.
Kervansaray nasıl günümüze ulaştı?
Kültür Portalına göre yapı zaman içinde bazı örtü ve taşıyıcı elemanlarını kaybetmesine rağmen temel plan karakterini büyük ölçüde korudu. 1999 yılında gerçekleştirilen restorasyonla yeniden ihya edildiği belirtiliyor.
Kaynaklarda daha sonraki yıllarda ek onarım çalışmaları bulunduğuna ilişkin bilgiler de yer almakla birlikte restorasyonun bütün etaplarının kesin takvimi tek bir resmî belgede doğrulanmış değil. Güncel resmî tanıtımlarda yapı, restore edilmiş ve ziyaret edilebilir tarihî bir eser olarak yer alıyor.
Mahperi Hatun Kervansarayı’nın en belirgin özelliği, 13. yüzyılda Anadolu yollarındaki farklı mevsim koşullarına cevap veren açık avlulu yazlık bölüm ile kapalı kışlık alanı aynı mimari plan içinde birleştirmesi. Bu düzen, Selçuklu döneminde yolculuğun ve konaklamanın nasıl planlandığını bugün de okunabilir kılan ayrıntılardan biri olarak öne çıkıyor.
