Tokat'ın tarihî ilçelerinden Niksar, geçmişte farklı medeniyetlerin yönetimine girmesiyle birçok isimle anıldı. Antik dönemde Kaberia ve Diaspolis olarak bilinen yerleşim, Roma İmparatoru Tiberius döneminde Neo-Caesarea adını aldı. Bizans kaynaklarında Harsanisiya ismiyle de karşılaşılan şehrin adı, Türk-İslam döneminde Harsanosiyye ve Niksar biçimlerinde kayıtlara geçti. Türkiye Diyanet Vakfı (TDV) İslâm Ansiklopedisi'nde yer alan tarihî bilgiler, bugünkü Niksar adının kökenini Neo-Caesarea ismine bağlıyor.
Niksar'ın antik dönemdeki adı Kaberia'ydı
Tarihçi M. Hanefi Bostan'ın TDV İslâm Ansiklopedisi için hazırladığı Niksar maddesine göre kentin Pontus Krallığı dönemindeki adı Kaberia veya Cabira idi. Roma döneminde General Pompeius tarafından yeniden düzenlenen yerleşim Diaspolis adıyla anılmaya başladı. İmparator Tiberius döneminde ise kente Neo-Caesarea, yani Yeni Kayseriye adı verildi.
Bu isim, Niksar'ın tarihî kimliğinde önemli bir dönüm noktası oldu. Bizans döneminde Neo-Caesarea kullanımının yanında Harsanisiya adı da yer aldı.
Türk-İslam döneminde Niksar adı kullanılmaya başladı
Şehrin adı, Türklerin Anadolu'daki hâkimiyetinin ardından farklı tarihî kayıtlarda yeni biçimlerle görülmeye başladı. Danişmendnâme'de Niksar için Harsanosiyye ve Niksar isimleri kullanıldı. Niksar Belediyesinin tarihçe sayfasında da Sebaste, Hadrianapolis, Nixaria, Niksandria, Nekisar ve Niyukisar gibi farklı adlandırmalar sıralanıyor.
Leyla Aksu Kılıç'ın 2023 yılında Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi'nde yayımlanan akademik çalışmasında da kentin Kaberia, Diaspolis, Neo-Caesarea ve Harsanisiya gibi tarihî adları ele alınıyor.
Niksar ismi Nik Hisar'dan mı geliyor?
Niksar adının kökeniyle ilgili halk arasında farklı bir anlatı da bulunuyor. Niksar Belediyesinin tarihçe sayfasında Evliya Çelebi'ye dayandırılan açıklamaya göre isim, iyi hisar anlamına gelen Nik Hisar ifadesinden türemiş olabilir.
Ancak bu anlatı ile akademik kaynaklardaki etimolojik açıklama birbirinden ayrılıyor. TDV İslâm Ansiklopedisi, bugünkü Niksar adının Neo-Caesarea isminden geldiğini belirtiyor. Tarihî kaynaklarda farklı yazılışlarla karşılaşılan şehir adlarının bugünkü biçime hangi dilsel aşamalardan geçerek ulaştığı konusunda ise ayrıntılı bir dönüşüm kronolojisi bulunmuyor.
Niksar'ın farklı dönemlerde taşıdığı isimler, ilçenin Pontus'tan Roma'ya, Bizans'tan Türk-İslam medeniyetine uzanan çok katmanlı geçmişinin izlerini taşıyor.