Tokat’ın geleneksel çarıkları sırımlı, tokalı ve aynalı olmak üzere üç ana biçimde hazırlanıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı kayıtlarına göre yaklaşık 150-200 yıllık geçmişe sahip bu el sanatında sırımlı çarıklar erkekler, tokalı ve aynalı modeller ise kadınlar için kullanılıyor.
Üç modelin temel üretim tekniği büyük ölçüde ortak olsa da çarığın üst bölümü, bağlama biçimi ve süslemeleri kullanım amacına göre değişiyor. Özellikle aynalı çarık, 2025 yılında coğrafi işaret tescil belgesi alan Tokat kültür ürünleri arasına girdi.
Sırımlı çarık nasıl yapılıyor?
Sırımlı çarığın üretiminde tabakhanede işlenmiş manda gönü, önceden hazırlanmış ölçülere göre kesiliyor. Derinin kenarları düzenlendikten sonra kendir ipliği mumlanıyor ve deri tığ ile iğne kullanılarak tersten dikiliyor.
Dikilen deri daha sonra gürgen ağacından yapılmış dönderme aracıyla çevriliyor ve yine gürgenden hazırlanan kalıplara çekiliyor. Çarık muşta ile dövüldükten sonra yaklaşık bir gün kurumaya bırakılıyor. Son aşamada kendi derisinden hazırlanan sırımlar takılarak model tamamlanıyor.
Tokalı ve aynalı çarığın farkı ne?
Tokalı ve aynalı çarıkların temel yapım aşamaları sırımlı modelle benzer olsa da üst bölümlerindeki ayrıntılar onları birbirinden ayırıyor. Bu iki modelde arka bölüm pervazla kapatılıyor ve üst kısımda sığır derisi kullanılabiliyor.
Tokalı modelde çarığın üst bölümüne toka eklenirken aynalı modelde ön kısma, astarın içine ayna yerleştiriliyor. Her iki model de renkli ponponlarla süslenebiliyor. Resmî kültür kayıtları tokalı ve aynalı çarıkların kadınlar tarafından kullanıldığını belirtiyor.
Aynalı çarık neden farklı?
Aynalı çarığın ayırt edici özelliği ön bölümüne yerleştirilen ayna ile boncuk ve ponponlardan oluşan süslemeler. Tokat Valiliğinin 2025 tarihli tescil kaydında ürünün büyükbaş hayvan derisi kullanılarak tamamen el işçiliğiyle üretildiği ve geçmişinin 18. yüzyıla kadar uzandığı belirtiliyor.
Aynı kaynakta aynalı çarığın geçmişte düğünlerde gelinler tarafından kullanıldığı, aynanın da geleneksel kullanım içinde işlevsel bir anlam taşıdığı aktarılıyor. Ancak bu uygulamanın Tokat’ın bütün bölgelerinde aynı biçimde kullanıldığını gösteren ayrıntılı güncel saha kaydı bulunmuyor.
Bir çift Tokat çarığı ne kadar sürede yapılıyor?
Çarık ustası Ayhan Kılıç’ın aktardığına göre bir çift çarığın yapımı kendi üretim pratiğinde yaklaşık bir hafta sürebiliyor. Bu süre kullanılan modele ve el işçiliğinin ayrıntılarına göre değişebileceği için bütün ustalar için standart üretim süresi olarak değerlendirilmiyor.
Çarığın sivri uçlu biçimi, gürgen kalıpların kullanılması, derinin tersten dikilip çevrilmesi ve el emeğine dayalı süsleme aşamaları üretimi seri imalattan ayıran temel özellikler arasında bulunuyor.
Tokat’ta çarık ustalığı devam ediyor mu?
Kültür Portalının 2020’de güncellenen kaydında Tokat merkezde iki, Zile’de ise bir ustanın çarık yapımını sürdürdüğü belirtiliyor. Ancak bu sayı güncel bir 2026 envanteriyle doğrulanmış değil.
Ayhan Kılıç’ın açıklamalarında da mesleği devam ettirecek çırak bulmanın zorlaştığı vurgulanıyor. Bu nedenle çarıkçılık, yalnızca geleneksel bir ayakkabı üretimi değil, usta-çırak aktarımına bağlı olarak yaşatılmaya çalışılan Tokat el sanatlarından biri olmayı sürdürüyor.
