Tokat'ın Erbaa ilçesine bağlı Akça köyündeki Silahtar Ömer Paşa Camii, ahşap sütunları, bitkisel motiflerle süslenmiş tavanı ve tarihî mimarisiyle bölgenin kültürel mirası arasında yer alıyor. Eski adı Fidi veya Fidiköy olan yerleşimdeki cami, Kültür ve Turizm Bakanlığının resmî envanterinde Osmanlı dönemi yapısı olarak tanımlanıyor. Caminin geçmişi 1688 tarihli bir vakıf kaydıyla ilişkilendirilse de özgün inşa kitabesi bulunmadığı için kesin yapım yılı belirlenemiyor.
Yapıyı benzerlerinden ayıran özelliklerin başında ahşap yüzeylerdeki kalem işi süslemeler geliyor. Çiçek ve yaprak biçimindeki bezemeler, geometrik bölümlere ayrılmış tavanla birleşerek caminin iç mekânında farklı bir mimari görünüm oluşturuyor.
Erbaa'daki tarihî caminin tavanı ahşap motiflerle süslü
Silahtar Ömer Paşa Camii'nin en belirgin mimari özelliklerinden biri, ahşap taşıyıcı sistemi. Kültür ve Turizm Bakanlığının Türkiye Kültür Portalı'nda yer alan bilgilere göre kareye yakın planlı yapının iç bölümünde dört ahşap sütun bulunuyor.
Bu sütunların taşıdığı tavan, ana ve tali hatıllardan oluşan bir düzene sahip. Orta bölümün yükseltilmesiyle oluşturulan tavan düzeni, yapının iç mekân mimarisini belirleyen unsurlar arasında gösteriliyor.
Özellikle mihrap önündeki tavan bölümünde geometrik alanlara ayrılmış ahşap süslemeler yer alıyor. Bu bölümdeki bitkisel motiflerle bezeli sekizgen tavan göbeği, caminin öne çıkan sanat tarihi ayrıntılarından biri.
Ahşap yüzeylerde kullanılan kalem işi tekniği, boya ve motiflerle yapılan bezemeleri ifade ediyor. Silahtar Ömer Paşa Camii'nde bu süslemeler, taşıyıcı mimariyle birlikte yapının tarihî karakterini oluşturuyor.
Taş, tuğla ve ahşap bir arada kullanılmış
Caminin mimarisi yalnızca iç mekândaki ahşap işçiliğinden oluşmuyor. Yapının doğu, batı ve kuzey cepheleri ahşap revaklarla çevrili.
Resmî kültür envanterine göre duvarlarda bir sıra taş ve üç sıra tuğladan oluşan almaşık örgü kullanılmış. Farklı yapı malzemelerinin belirli bir düzen içinde birleştirildiği bu teknik, caminin dış duvar mimarisinde görülüyor.
İç mekânda alçı mihrap ve ahşap minber bulunuyor. Harim olarak adlandırılan ana ibadet bölümünün toplam on pencereyle aydınlatıldığı belirtiliyor.
Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün tanıtımında, Osmanlı dönemine ait yapıda Selçuklu mimarisinin etkilerine de değiniliyor. Bu özellikleriyle cami, farklı dönemlerin mimari anlayışlarını bir arada incelemeye imkân veren tarihî yapılardan biri olarak değerlendiriliyor.
Silahtar Ömer Paşa Camii kaç yılında yapıldı?
Silahtar Ömer Paşa Camii'nin kesin yapım yılı bilinmiyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının Türkiye Kültür Portalı'ndaki envanterinde 1688 tarihi yer alıyor. Ancak bu tarih, doğrudan bir inşa kitabesine değil, camiye vakfedilen bakır eşyalar üzerindeki Hicri 1100 tarihli kayda dayanıyor.
Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün açıklamasında da yapının 1688 yılında veya daha önce inşa edilmiş olabileceği belirtiliyor.
Bu nedenle 1688 yılı caminin geçmişini değerlendirmek açısından önemli bir tarih olsa da yapının tam olarak o yıl tamamlandığını gösteren kesin bir inşa belgesi niteliği taşımıyor.
Orta Karadeniz Kalkınma Ajansının Tokat ilçelerini tanıtan yayınında da cami 17. yüzyılla ilişkilendiriliyor ve ahşap mimari özellikleri üzerinde duruluyor.
Yapı hakkında bazı farklı tarihlendirmeler de bulunuyor. Ancak resmî kültür envanterinde yer alan bilgiler, caminin kesin olarak 1082 yılında inşa edildiği yönündeki iddiayı doğrulamıyor.
Depremde yıkılan minareyi köy halkı yeniden yaptı
Silahtar Ömer Paşa Camii'nin geçmişinde deprem nedeniyle yaşanan bir hasar da bulunuyor.
Kültür ve Turizm Bakanlığının resmî envanterine göre caminin kuzeybatı köşesindeki çokgen gövdeli, tek şerefeli minare, geçmişte meydana gelen bir depremde pabuçluk seviyesine kadar yıkıldı.
Hasarın ardından minare, köy halkı tarafından kısa gövdeli biçimde yeniden yapıldı. Böylece yapının bugünkü mimari görünümünde geçmişte gerçekleştirilen bu müdahalenin de izleri bulunuyor.
Envanterde minarenin zarar gördüğü depremin kesin tarihi belirtilmiyor. Bu nedenle olayın belirli bir depremle ilişkilendirilmesi veya caminin bütün depremleri hasarsız atlattığının ileri sürülmesi mümkün değil.
10 Ocak 1997 tarihinde tescil edildi
Silahtar Ömer Paşa Camii, kültür varlığı olarak resmî kayıtlarda yer alıyor. Türkiye Kültür Portalı'ndaki bilgilere göre yapının tescil tarihi 10 Ocak 1997, tescil kararının numarası ise 2117.
Bakanlığın 25 Şubat 2013 tarihinde yayımladığı kültür envanteri kaydında caminin işlevi ibadethane olarak gösteriliyor. Aynı kayıtta yapının geçmişte onarım gördüğü bilgisi de bulunuyor.
Ancak Kasım 2026 itibarıyla camide yeni bir restorasyon çalışması yürütüldüğüne ilişkin doğrulanmış bir açıklama mevcut değil. Güncel ziyaret saatleri ve erişim koşulları da araştırılan resmî kayıtlarda belirtilmiyor.
Erbaa'nın Akça köyünde korunan mimari miras
Silahtar Ömer Paşa Camii, Tokat'ın Erbaa ilçesindeki tarihî yapıların arasında özellikle ahşap bezemeleriyle ayrılıyor. Revakları, dört sütunlu iç mekânı, taş ve tuğla duvarları ile işlemeli tavanı, yapının mimari özelliklerini bir arada ortaya koyuyor.
Kültür ve Turizm Bakanlığının resmî kayıtları, caminin Osmanlı dönemi mimarisi açısından taşıdığı değeri ve korunması gereken tarihî özelliklerini belgeliyor.
Yapının geçmişinde 1688 tarihli vakıf kaydı, deprem sonrasında yeniden yapılan minare ve 1997 tarihli tescil kararı bulunuyor. Kesin inşa yılına ilişkin belirsizlik sürse de Akça köyündeki cami, ahşap işçiliği ve kalem işi süslemeleriyle Erbaa'nın kültürel mirasında önemli bir yer tutuyor.