Tokat’ın geleneksel iğne oyaları yalnızca yazma ve giysi kenarlarını süsleyen bir el sanatı değil, aynı zamanda duygu ve düşüncelerin motiflerle aktarıldığı kültürel bir anlatım biçimi olarak öne çıkıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının Kültür Portalı kayıtlarına göre iğne oyalarında kullanılan biçim, renk ve konular aşk, bağlılık, ümit, sevinç ve hatta nefret gibi farklı duyguları ifade edebiliyor.
Genç kızların çeyiz sandıklarında önemli yer tutan bu el sanatı, Tokat’ın ilçe ve köylerinde iğne oyasının yanı sıra tığ ve mekik oyalarıyla birlikte yaşamaya devam ediyor. Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü de iğne oyacılığını kentte sürdürülen geleneksel el sanatları arasında gösteriyor.
Tokat iğne oyalarında motifler ne anlatıyor?
Motifler yalnızca estetik amaç taşımıyor; geçmişte duygu ve düşüncelerin sembolik biçimde aktarılmasına da hizmet ediyordu. Kültür Portalı, iğne oyalarının biçim, renk ve konularının aşk, bağlılık, ümit, sevinç ve nefret gibi duyguların ifadesinde kullanılabildiğini belirtiyor.
Bununla birlikte erişilen resmî kaynaklarda her Tokat motifinin hangi duyguya karşılık geldiğini tek tek açıklayan kapsamlı bir motif sözlüğü bulunmuyor. Bu nedenle belirli bir çiçek veya desen için kaynakta açıkça belirtilmeyen anlamlar yüklemek doğru değil.
İğne oyacılığı Tokat’ta nasıl aktarılıyor?
Kaynaklarda bu el sanatının özel bir akademik eğitimden çok aile, çeyiz hazırlığı ve gündelik yaşam içinde kuşaktan kuşağa aktarılan bir beceri olduğu vurgulanıyor. İnce işçilik gerektiren oyalar zaman içinde hem kullanım alanı hem de tasarım anlayışı bakımından değişse de gelenek tamamen ortadan kalkmış değil.
2025 yılında yayımlanan akademik bir çalışmada Tokat Olgunlaşma Enstitüsündeki iğne oyası usta öğreticileriyle yapılan görüşmeler üzerinden bu dönüşüm incelendi. Çalışmada geleneksel üretimin devam ettiği, ancak teknik, kullanım ve tasarım tercihlerinin günümüz koşullarına göre değişebildiği ortaya kondu.
Küpe Çiçeği motifi günümüzde nasıl yaşatılıyor?
Tokat Olgunlaşma Enstitüsünün yayımladığı çalışmalarda geleneksel Küpe Çiçeği motifinin saf ipek kumaş ve ibrişim ipek ip kullanılarak iğne oyası tekniğiyle yeniden tasarlandığı belirtiliyor. Bu örnek, Tokat’a özgü motiflerin çağdaş tasarım çalışmaları içinde yeniden yorumlandığını gösteriyor.
Ancak Küpe Çiçeği motifinin Tokat’ın tüm ilçe ve köylerinde aynı adla veya aynı anlamla kullanıldığına ilişkin genelleştirilebilir bir resmî kayıt bulunmuyor.
Tokat İğne Oyası coğrafi işaret aldı mı?
Tokat İğne Oyası için coğrafi işaret başvurusu 2026 yılında yayımlandı, ancak başvurunun yayımlanması nihai tescil anlamına gelmiyor. Türk Patent ve Marka Kurumunun 16 Temmuz 2026 tarihli 225 Sayılı Resmi Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Bülteni’nde Tokat İğne Oyası başvurusuna yer verildi.
Araştırma sırasında başvurunun kesin tescille sonuçlandığını gösteren ayrı bir resmî kayıt bulunamadı. Bu nedenle Tokat İğne Oyası’nın 2026 itibarıyla coğrafi işaret tescil sürecinde olduğu söylenebilir.
Gelenek bugün devam ediyor mu?
Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü iğne oyacılığının kentte sürdürülen el sanatlarından biri olduğunu belirtiyor. Tokat Olgunlaşma Enstitüsünün 2025-2026 döneminde iğne oyası alanında usta öğretici alımı yapması da bu sanatın kurumsal düzeyde yaşatılmaya devam ettiğini gösteriyor.
Bugün kaç ustanın aktif üretim yaptığına ilişkin güncel ve kapsamlı bir sayı bulunmasa da resmî kurum kayıtları, eğitim faaliyetleri ve güncel tasarım çalışmaları Tokat iğne oyasının hâlâ yaşayan bir kültürel miras olduğunu ortaya koyuyor.
