Tokat'ın geçmişten günümüze taşınan sözlü kültür mirasında maniler, insanların sevinçlerini, özlemlerini ve günlük yaşamlarını anlatan önemli bir yere sahip. Sevdiğine kavuşamayanların duyguları, gurbete gidenlerin memleket hasreti ve düğün hazırlıklarının heyecanı, birkaç dizeye sığdırılan bu halk şiirlerinde kendine yer buluyor. Tokat'ın sokakları, bağları ve akarsuları da manilerin anlatımına eşlik ederek şehrin geçmişteki yaşamından izler taşıyor.
Tokat manilerinde en çok hangi konular işleniyor?
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığının Kültür Portalı'nda yayımlanan Tokat Manileri kayıtlarında sevda, ayrılık, gurbet, düğün ve aile hayatı gibi farklı konularda örnekler bulunuyor. Manilerde sevdiğine ulaşamama, bekleyiş ve memleketten uzak kalmanın yarattığı özlem sıkça işlenen temalar arasında yer alıyor.
Tokat'ın yerel coğrafyası da bu anlatımlarda önemli bir unsur. Sulu Sokak, şehir yolları, bağlar, Niksar Irmağı ve Yeşilırmak gibi isimler, şiirlerde yalnızca mekânı tarif etmek için değil, duyguları anlatan unsurlar olarak da kullanılıyor.
Yeşilırmak manilerde kavuşmanın sembolü oldu
Tokat manilerinin coğrafyayla ilişkisini ortaya koyan çalışmalardan biri, Lütfi Sezen'in Yeşilırmak üzerine derlediği halk şiirleri. Sezen, Tokat'ta öğretmenlik yaptığı 1971-1978 yılları arasında derlediği örneklerde Yeşilırmak'ın aşk, ayrılık ve kavuşma temalarıyla birlikte işlendiğini aktarıyor.
Bu manilerde ırmağın karşı kıyısına ulaşma isteği, sevgiliye kavuşma arzusuyla ilişkilendiriliyor. Irmağın geçilememesi ise ayrılık ve özlem duygusunu anlatan bir unsur olarak karşımıza çıkıyor. Böylece Tokat'ın önemli doğal unsurlarından biri, yöre insanının duygularını aktardığı sözlü edebiyatın da parçası haline geliyor.
Tokat'ta maniler hangi geleneklerde söyleniyordu?
2021 yılında hazırlanan Şehrimiz Tokat eğitim materyalinde maniler; sevda, gurbet, mektup, asker, Ramazan, gelin-kaynana ve düğün-kına gecesi gibi başlıklar altında ele alınıyor. Aynı kaynakta Tokat'ta manilerin geleneksel olarak çoğunlukla kadınlar tarafından özel bir ezgiyle söylendiği aktarılıyor.
Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi tarafından yayımlanan 2018 tarihli sempozyum bildiri kitabında da mendil geleneği ile maniler arasındaki ilişki inceleniyor. Mendil; sevda, haberleşme ve gurbet gibi temalarla bağlantılı biçimde değerlendiriliyor.
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığının Tokat Manileri kayıtları 20 Şubat 2013 tarihinde yayımlandı ve 24 Aralık 2020 tarihinde güncellendi. Derlenen örneklerin hangi kişilerden ve köylerden toplandığına ilişkin ayrıntılı bilgiler bulunmasa da bu çalışmalar, Tokat'ın geçmiş yaşamını ve kültürel hafızasını anlamak açısından önemli bir sözlü edebiyat arşivi oluşturuyor.