Tokat Mevlevihanesi’nin tarihsel kökleri 13. yüzyıla, Mevlana Celaleddin Rumi’nin yaşadığı döneme kadar uzanıyor. Tarihî kaynaklarda aktarılan anlatıya göre Selçuklu devlet adamı Muineddin Süleyman Pervane’nin daveti ve Mevlana’nın izniyle Fahreddin-i Iraki Tokat’a geldi; Pervane tarafından onun için bir hankah veya zaviye yaptırıldı ve Mevlevilik şehirde yayılmaya başladı.
Fahreddin-i Iraki neden Tokat’a geldi?
Tarihî menkıbe kaynaklarına göre Fahreddin-i Iraki’nin Tokat’a gelişi, Muineddin Süleyman Pervane’nin davetiyle gerçekleşti. Anlatıda Mevlana’nın da bu görevlendirmeye izin verdiği belirtiliyor.
Tokat Valiliğinin tarihçe kayıtlarında Pervane tarafından Fahreddin-i Iraki için bir hankah veya zaviye yaptırıldığı, bu yapının şehirde Mevleviliğin yayılmasında etkili olduğu aktarılıyor. Ancak 13. yüzyıldaki bu ilk yapının kesin yeri günümüzde tespit edilmiş değil.
Tokat’ta Mevlevihane ne zamandan beri belgeleniyor?
Tokat’taki Mevlevi varlığını gösteren daha somut kayıtlardan biri 1455 tarihli tahrir defteri. Bu kayıtta “Hangâh-ı Mevlevî” ifadesinin yanı sıra 32 haneli bir Mevlevihane mahallesinden söz ediliyor.
Tokat Valiliğinin tarihçesine göre 1472’de Uzun Hasan’ın ordusunun Tokat’ı tahrip etmesinin ardından mahalle küçüldü ve sonraki dönemlerde adı değişti. Bu kayıtlar, Mevleviliğin şehirde yalnızca bir yapıdan ibaret olmadığını, çevresinde yerleşim ve sosyal hayatın da şekillendiğini gösteriyor.
Günümüze ulaşan Mevlevihane ne zaman yapıldı?
Günümüzdeki yapının geçmişi birden fazla inşa ve yenileme döneminden oluşuyor. Vakıflar Genel Müdürlüğü ile Tokat Valiliğinin kayıtlarında 1638 yılında Muslu Ağa tarafından bir Mevlevihane tesis edildiği, bu yapının zamanla harap olduğu ve 1703 tarihli belgeye göre Müderris Mehmed Efendi tarafından yeniden inşa ettirildiği belirtiliyor.
Resmî kaynaklar arasında bu dönemle ilgili bazı tarih ve isim farklılıkları bulunuyor. Kültür Portalındaki kısa tanıtım metninde 1638 tarihi Sultan III. Ahmed dönemiyle ilişkilendiriliyor; ancak III. Ahmed’in saltanatı 1703’te başladığı için bu bilgi kronolojik olarak uyuşmuyor. Bu nedenle yapı tarihçesinde farklı resmî kayıtların bulunduğu dikkate alınmalı.
Tokat Mevlevihanesi hangi amaçlarla kullanıldı?
Tokat Valiliğinin kayıtlarına göre yapı Cumhuriyet döneminde Mevlevihane işlevinin dışında farklı amaçlarla da kullanıldı. 1939’dan sonra Jandarma Komutanlığına kiralandı, 1945-1949 yılları arasında kadınlar hapishanesi olarak kullanıldı. Daha sonraki dönemlerde Kur’an kursu ve öğrenci yurdu olarak da hizmet verdi.
Restorasyon çalışmalarının 1997’de başladığı, esaslı onarımın ise 2000-2004 yılları arasında gerçekleştirildiği belirtiliyor. Tokat Valiliği yapının 6 Mayıs 2006’da Tokat Mevlevihanesi Vakıf Müzesi olarak açıldığını bildirirken, Vakıflar Genel Müdürlüğünün güncel müze sayfasında kuruluş yılı 2007 olarak yer alıyor.
Tokat Mevlevihanesi bugün nasıl kullanılıyor?
Vakıflar Genel Müdürlüğünün 25 Mart 2022 tarihli açıklamasına göre restorasyonu tamamlanan Tokat Mevlevihanesi Vakıf Müzesi yeniden hizmete açıldı. Günümüzde iki katlı ahşap yapı, Bey Sokağı’na bakan barok motifli cephesi ve semahanesiyle dikkat çekiyor.
Vakıflar Genel Müdürlüğünün verilerine göre müzede 170 teşhirlik ve 256 depoluk olmak üzere toplam 426 eser bulunuyor. Yapının bugünkü mimari görünümünde özellikle 19. yüzyıl Tokat evlerinin ve barok süsleme anlayışının izleri öne çıkıyor.
