Tokat mutfağının az bilinen lezzetlerinden pehlili pilav, adını üzerine konulan ve yörede pehli olarak adlandırılan et parçalarından alırken bacaklı çorba, mercimek ile eriştenin birleştiği geleneksel bir kış yemeği olarak öne çıkıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının resmî gastronomi kayıtlarında yer alan bu iki yemek, Tokat'ın kebap ve yaprak sarmasının ötesine uzanan mutfak kültürünü yansıtıyor. Pehlili pilavda yoğurtla terbiye edilen et ve et suyuyla hazırlanan nohutlu pilav bir araya gelirken bacaklı çorbada evlerde hazırlanıp kurutulan erişte kullanılıyor.
Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün 2024 Türk Mutfağı Haftası duyurusunda da tanıtılan yemekler, yöresel tariflerin kuşaktan kuşağa aktarılan hazırlanış yöntemlerini gösteriyor. Bakanlığın Kültür Portalı'nda yayımladığı kayıtlar, her iki yemeğin malzemelerini ve pişirme aşamalarını ayrıntılarıyla açıklıyor.
Pehlili pilavın adı nereden geliyor?
Pehlili pilav, adını servis sırasında pilavın üzerine yerleştirilen ve pehli olarak adlandırılan et parçalarından alıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının Kültür Portalı'ndaki açıklamasında yemeğin isminin bu et parçalarıyla ilişkili olduğu belirtiliyor.
Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün 2024 yılı etkinlik duyurusunda aynı yemek pehlülü pilav adıyla geçiyor. Kültür Portalı'nın tarif kaydında ise pehlili pilav ifadesi kullanılıyor.
Yemeği sıradan bir etli pilavdan ayıran özellik, etin ve pilavın hazırlanışındaki bağlantı. Önce yoğurtla terbiye edilen et tereyağında kızartılıyor, ardından yumuşayıncaya kadar haşlanıyor. Etin pişirildiği su ise nohutlu pilavda değerlendiriliyor.
Servis aşamasında hazırlanan et parçaları pilavın üzerine yerleştiriliyor. Böylece aynı yemeğin iki temel unsuru olan et ve pilav, hem pişirme yöntemi hem de sunum açısından birbirini tamamlıyor.
Tokat pehlili pilavı nasıl yapılır?
Kültür Portalı'nın resmî tarifine göre pehlili pilavın hazırlanışı, etin yoğurtla terbiye edilmesi ve elde edilen et suyunun nohutlu pilavda kullanılması üzerine kuruluyor.
Bakanlığın tarifinde pilav için 2 su bardağı pirinç, 1 su bardağı haşlanmış nohut, 4 yemek kaşığı tereyağı, 3 su bardağı et suyu ve 1 tatlı kaşığı tuz bulunuyor. Et bölümü için ise 1 kilogram pehlilik et, 3 yemek kaşığı yoğurt ve kızartmada kullanılacak tereyağı belirtiliyor.
Hazırlık sırasında etin iki tarafı yoğurtla terbiye ediliyor ve 1-2 saat dinlendiriliyor. Dinlendirilen et tereyağında kızartıldıktan sonra suyla birlikte yumuşayıncaya kadar haşlanıyor.
Et piştikten sonra elde edilen su ayrılarak pilavın hazırlanmasında kullanılıyor. Pirinç, haşlanmış nohut, tereyağı ve et suyu bir araya getirilerek pilav pişiriliyor. Son aşamada pişmiş pehli parçaları pilavın üzerine konularak servis ediliyor.
Resmî tarif, etin hangi anatomik bölümden elde edildiğini ayrıca tanımlamıyor. Bu nedenle pehlilik et için belirli bir et bölümünü zorunlu malzeme olarak göstermek doğru değil. Verilen ölçüler de Bakanlığın yayımladığı tarifin miktarları olup bütün yöresel uygulamaların aynı ölçülerle yapıldığı anlamına gelmiyor.
Bacaklı çorbanın içinde neler var?
Tokat'ın geleneksel bacaklı çorbası mercimek, erişte, kuru soğan, tereyağı, salça ve baharatlarla hazırlanıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının kayıtlarında bu çorbanın özellikle kış aylarında sık pişirildiği belirtiliyor.
Resmî tarifte 1 su bardağı mercimek, 1 kase erişte, 1 kuru soğan, 2 kaşık tereyağı, 1 yemek kaşığı salça, nane, kırmızı biber ve tuz kullanılıyor. İsteğe bağlı olarak nohut veya kıyma da eklenebiliyor.
Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü arşivindeki açıklama, eriştenin kış mevsimi öncesinde evlerde hazırlanıp kurutulduğunu aktarıyor. Böylece bacaklı çorba yalnızca bir yemek tarifi değil, mevsimlik yiyecek hazırlama alışkanlığının da bir parçası olarak karşımıza çıkıyor.
Çorbanın adındaki bacaklı ifadesinin kesin kökeni ise Bakanlığın resmî tarifinde açıklanmıyor. Bazı gastronomi anlatılarında adlandırma eriştenin biçimiyle ilişkilendirilse de bu yorumun tarihsel olarak doğrulandığına ilişkin yeterli bilgi bulunmuyor.
Tokat bacaklı çorbası nasıl hazırlanır?
Bacaklı çorbanın yapımında önce mercimek haşlanıyor, ardından erişte ekleniyor ve son aşamada tereyağında kavrulan soğanlı, salçalı karışım çorbaya katılıyor.
Kültür Portalı'nın tarifine göre mercimekler bol suda yumuşayana kadar pişiriliyor. Daha sonra erişteler tencereye eklenerek haşlama işlemi sürdürülüyor.
Ayrı bir tavada ince doğranmış kuru soğan tereyağında kavruluyor. Kavrulan soğana salça, kırmızı biber ve nane eklenerek çorbanın lezzetini tamamlayan karışım hazırlanıyor.
Bu karışım mercimek ve eriştenin bulunduğu tencereye ilave ediliyor. Malzemeler bir araya getirildikten sonra çorba sıcak servis ediliyor.
Bakanlığın tarifinde nohut ve kıyma isteğe bağlı malzemeler olarak yer alıyor. Dolayısıyla bu iki malzeme kullanılmadan hazırlanan biçimi de resmî tarif kapsamında bulunuyor. Mercimeğin kesin çeşidi ve toplam pişirme süresi ise aynı kayıtta belirtilmiyor.
Tokat mutfağında kış hazırlıklarının yeri
Bacaklı çorbanın hazırlanışında kullanılan erişte, Tokat'ın geleneksel mutfak kültüründeki mevsimlik hazırlıkların örneklerinden biri. Kültür ve Turizm Bakanlığının arşiv bilgilerine göre erişteler kış öncesinde evlerde hazırlanarak kurutuluyor.
Kurutulmuş eriştenin mercimekle birlikte kullanılması, çorbanın temel yapısını oluşturuyor. Tereyağında kavrulmuş soğan, salça ve baharatlar ise pişirme işleminin son bölümünde ekleniyor.
Pehlili pilavda ise hazırlık sürecinin belirleyici noktası etin terbiye edilmesi ve pişirme suyunun değerlendirilmesi. İki yemek farklı malzemelere ve yöntemlere sahip olsa da Tokat'ın geleneksel mutfak kayıtlarında birlikte yer alıyor.
Pehlili pilav ve bacaklı çorba Türk Mutfağı Haftası'nda tanıtıldı
Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, 21-27 Mayıs 2024 tarihleri arasında gerçekleştirilen Türk Mutfağı Haftası kapsamında pehlülü pilav ve bacaklı çorbayı yöresel yemekler arasında tanıttı.
Müdürlüğün resmî açıklamasına göre 2024 yılı etkinliklerinde Osmanpaşa Konağı'nda Tokat yemeklerinin sunulduğu bir program, Türk mutfağı sergisi ve yemek hazırlama gösterileri gerçekleştirildi.
Aynı hafta kapsamında taşımalı eğitim yapılan okullarda yöresel yemeklerin sunulmasına yönelik çalışmalar yürütüldü. İl merkezi ve ilçelerde kamu kurumlarına bağlı yemek birimleri, oteller ve lokantaların günlük menülerine uygun Tokat yemeklerinin eklenmesi de etkinlik programında yer aldı.
Resmî duyuruda pehlülü pilav ve bacaklı çorbanın yanında keşkek, toyga çorbası, bat, ayran aşı, madımak, bakla-et dolması, ev ekmeği, katmer, kuru yufka tatlısı ve tırtıl tatlısı gibi başka yöresel lezzetler de sıralandı.
Söz konusu bilgiler 2024 yılındaki etkinliklere ilişkin. Aynı programın 2026 yılında aynı mekânda gerçekleştirildiği veya bu yemeklerin güncel olarak belirli işletmelerin menüsünde bulunduğu yönünde ayrıca doğrulanmış bilgi bulunmuyor.
Pehlili pilav ve bacaklı çorbanın hazırlanışını belgeleyen Kültür Portalı tarifleri ise 2013 yılında sisteme eklenip 23 Ocak 2020 tarihinde güncellendi. Bu kayıtlar, Tokat'ın daha az bilinen iki yöresel yemeğini malzemeleri, pişirme yöntemleri ve mutfak geleneğindeki yerleriyle tanımak isteyenler için resmî bir başvuru kaynağı olmayı sürdürüyor.