Tokat Yazması’nı Anadolu’daki diğer geleneksel baskı örneklerinden ayıran en önemli özelliklerden biri, çok renkli “elvan baskı” tekniği. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün kayıtlarına göre geleneksel üretimde kumaş üzerine oyulmuş ahşap kalıplarla desen uygulanıyor ve her renk için ayrı bir kalıp hazırlanabiliyor.
Tokat’ta yazmacılığın geçmişi resmî kaynaklarda yüzyıllar öncesine kadar götürülüyor. Kültür Portalı geleneğin 1300’lü yıllardan bu yana sürdüğünü belirtirken Tokat Valiliği yaklaşık 600 yıllık bir geçmişe dikkat çekiyor. Kesin başlangıç yılı tek bir arşiv belgesiyle doğrulanmış olmasa da yazmacılığın kent kültüründeki köklü yeri açık biçimde görülüyor.
Tokat Yazması nasıl yapılıyor?
Geleneksel yöntemde desenler, oyulmuş ahşap kalıplar aracılığıyla pamuklu veya bazı örneklerde ipek kumaşa aktarılıyor. Baskı işlemi tek renkli yapılabildiği gibi çok renkli elvan baskı tekniğiyle de uygulanabiliyor.
Elvan baskıda kullanılacak desen ve renk sayısına göre birden fazla kalıp hazırlanması gerekiyor. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün kayıtlarında, kullanılan her renk için ayrı bir kalıp oyulabildiği belirtiliyor. Böylece aynı desen farklı renk katmanlarının üst üste uygulanmasıyla tamamlanıyor.
Kalıplarda neden ıhlamur ağacı kullanılıyor?
Tokat yazmacılığında kalıp yapımında özellikle ıhlamur ağacı tercih ediliyor. Resmî kültür kayıtlarında bu tercihin, ağacın yumuşak ve kolay oyulabilir yapısının yanı sıra dayanıklı olması ve baskıda kullanılan zamkı tutabilmesiyle ilişkili olduğu belirtiliyor.
Kalıbın hazırlanması, yazmanın ortaya çıkışındaki en önemli aşamalardan biri. Desenin ayrıntıları ahşap yüzeye işleniyor, ardından kalıp boya ile buluşturularak kumaşa basılıyor. Çok renkli örneklerde işlem her renk için farklı kalıpla tekrarlanıyor.
Tokat’a özgü hangi desenler öne çıkıyor?
Tokat İçi Dolusu ve Tokat Elmalısı, kente özgü en bilinen yazma desenleri arasında gösteriliyor. Bu motiflerin kesin olarak hangi tarihte ortaya çıktığına ilişkin resmî kaynaklarda net bir yıl bulunmuyor ancak Tokat yazmacılığıyla uzun süredir özdeşleştikleri belirtiliyor.
Kültür Portalı, Tokat yazmacılığının özellikle 16. ve 17. yüzyıllarda güçlü örnekler verdiğini aktarıyor. Gelenek zaman içinde başörtüsü ve örtü üretiminin ötesine geçerek farklı tekstil ürünlerinde de kullanılmaya başladı.
Yazmacılık Tokat’ta nerede sürdürülüyor?
Geçmişte üretimin önemli merkezlerinden biri Gazioğlu Hanı, diğer adıyla Yazmacılar Hanı çevresiydi. Günümüzde ise geleneksel üretimin Yazmacılar Sitesi’nde sürdürüldüğü resmî kayıtlarda yer alıyor.
Tokat Valiliğinin 2020 tarihli açıklamasında Yazmacılar Sitesi, yaklaşık 600 yıllık geleneği yaşatmayı amaçlayan bir üretim merkezi olarak tanımlandı. Burada geleneksel yazmaların yanı sıra güncel kullanım alanlarına yönelik tekstil ürünleri de üretiliyor.
Geleneksel teknikler bugün ne kadar korunuyor?
Resmî kaynaklar Tokat yazmacılığının sürdüğünü doğruluyor ancak eski boya reçetelerinin, doğal boya kullanımının ve geleneksel kalıp tekniklerinin bugün hangi oranda korunduğuna ilişkin güncel sayısal veri bulunmuyor. Bu nedenle bütün üreticilerin aynı yöntemleri kullandığını söylemek mümkün değil.
Buna karşın ahşap kalıp, elvan baskı ve Tokat’a özgü desenler yazmacılığın kimliğini belirleyen temel unsurlar olarak varlığını sürdürüyor. Tokat Yazması da bu teknik miras sayesinde kentin en ayırt edici geleneksel el sanatlarından biri olmayı koruyor.
