Tokat’ın yüzyıllardır yaşattığı yazmacılık geleneğini diğer örneklerden ayıran unsurların başında her renk için ayrı ahşap kalıbın hazırlandığı elvan baskı tekniği geliyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının kayıtlarına göre Tokat’ta 1300’lü yıllardan beri sürdürülen yazmacılıkta, çok renkli bir desen oluşturulacaksa desen ve renk sayısına göre ayrı kalıplar oyuluyor. Kalıp yapımında ise yumuşaklığı, kolay işlenebilmesi ve dayanıklılığı nedeniyle çoğunlukla ıhlamur ağacı tercih ediliyor.
Tokat yazması nasıl yapılıyor?
Tokat yazmacılığında kumaş üzerine desen aktarmak için ahşap baskı kalıpları kullanılıyor. Millî Eğitim Bakanlığının Tokat kültürüne ilişkin yayınında desenlerin önce kalıba çizildiği, ardından “nakış bul” adı verilen küçük bir bıçakla oyulduğu belirtiliyor.
Çok renkli baskıda işlem tek kalıpla tamamlanmıyor. Kullanılacak her renk ve desen bölümü için ayrı kalıp hazırlanıyor. Kültür Portalı bu yöntemi “elvan baskı” olarak tanımlıyor. Motiflerin dış çizgilerinde siyah yaldız kullanımının da Tokat yazmacılığının belirgin özelliklerinden biri olduğu aktarılıyor.
Kalıplarda neden ıhlamur ağacı kullanılıyor?
Tokat yazmasının baskı kalıplarında ıhlamur ağacı tercih ediliyor. Resmî kültür kaynaklarına göre ıhlamurun kolay oyulabilmesi, yumuşak yapısı, dayanıklılığı ve zamkı iyi tutması kalıp üretiminde avantaj sağlıyor.
Bu kalıplar yalnızca üretimde kullanılan teknik araçlar değil, aynı zamanda yazmacılık geleneğinin önemli bir parçası. Bir desenin farklı renklerle kumaşa aktarılması için ustanın birden fazla kalıbı doğru sırayla kullanması gerekiyor.
Tokat Yazması’nın en bilinen desenleri hangileri?
Tokat ile özdeşleşen desenler arasında Tokat İçi Dolusu ve Tokat Elmalısı öne çıkıyor. Türk Patent ve Marka Kurumunun coğrafi işaret tescil belgesinde Tokat Üzümlüsü, Tokat Kirazlısı, Tokat Yarım Elmalısı, Tokat Elmalısı, Tokat İçi Dolusu, Asma Yaprağı ve Kaynana Yumruğu gibi farklı desenlere de yer veriliyor.
Tokat Yazması, 26 Şubat 2020 tarihinde 484 numarayla mahreç işareti olarak tescil edildi. Coğrafi işaret belgesine göre kalıpların hazırlanması dahil üretimin bütün aşamalarının Tokat ili sınırları içinde gerçekleştirilmesi gerekiyor.
Yazmacılık Tokat’ta nerede yapılıyordu?
Tokat yazmacılığının tarihî merkezlerinden biri, Yazmacılar Hanı veya Gazioğlu Hanı olarak bilinen yapıydı. Kültür Portalı envanterinde Kabe-i Mescit Mahallesi Boyahane Sokak’ta bulunan hanın yakın tarihe kadar yazma üretiminde kullanıldığı ve iç mekânlarının bu üretime uygun biçimde düzenlendiği belirtiliyor.
Tokat Valiliğinin 2019 tarihli açıklamasına göre restore edilen Yazmacılar Hanı daha sonra butik otel olarak hizmete açıldı. Akademik çalışmalarda ise restorasyon sürecinden sonra yazmacıların 75. Yıl Yazmacılar Sitesi’ne taşındığı ve üretimin burada sürdürüldüğü aktarılıyor. Hanın kesin yapım tarihi konusunda resmî kaynaklarda farklı bilgiler bulunduğu için yapının dönemi konusunda tek bir tarih vermek mümkün değil.
Tokat yazmasını özel yapan ne?
Tokat yazmasını farklılaştıran temel özellikler; yüzyıllardır devam eden üretim geleneği, ıhlamur ağacından oyulan kalıplar, elvan baskıda her renk için ayrı kalıp kullanılması ve kente özgü geniş desen repertuvarı olarak sıralanıyor. Orta Karadeniz Kalkınma Ajansının 2025 tarihli coğrafi işaret kataloğu da Tokat Yazmasını pamuklu kumaş üzerine kalıp, kalem ve elvan teknikleri uygulanan kültürel bir miras olarak tanımlıyor.
