Tokat'ın geleneksel el sanatları arasında yer alan Tokat Perpereli Küpesi, diğer adıyla Tokat Pırpırlı Küpesi, ince altın tellerin ve özel biçimlendirilmiş süslemelerin bir araya getirilmesiyle hazırlanıyor. Tamamen el işçiliğine dayanan bu takı, 27 Ağustos 2021 tarihinde Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından 877 tescil numarasıyla mahreç işareti olarak koruma altına alındı. Küpenin en dikkat çekici özelliği ise küçük parçalarının ayrı ayrı işlenerek geleneksel kuyumculuk teknikleriyle birleştirilmesi.
Tokat Ticaret ve Sanayi Odasının 3 Mart 2021'de yaptığı başvurunun ardından tescillenen ürün, Tokat'ın kuyumculuk kültürünü temsil eden geleneksel takılar arasında bulunuyor. Resmî tescil belgesi, küpenin yapımında kullanılan malzemelerden üretim aşamalarına kadar ayırt edici özelliklerini ortaya koyuyor.
Tokat Pırpırlı Küpesi'nin özelliği nedir?
Tokat Pırpırlı Küpesi, altın tel, perpere adı verilen süs bölümü ve kalp ya da renkli taş bölümünden oluşan el yapımı bir takıdır. Üretiminde 14, 22 veya 24 ayar altın kullanılabiliyor.
Küpenin tasarımında öne çıkan perpere bölümü, ortası boş ve dış kenarları testere dişini andıran çember biçimiyle dikkat çekiyor. Altın tellerle hazırlanan bu bölüm, takının kendine özgü görünümünü oluşturan temel parçalardan biri.
Geleneksel küpelerde mavi veya bordo renkli taşlar da kullanılabiliyor. Türk Patent ve Marka Kurumunun tescil belgesine göre ürünlerin ağırlığı, kullanılan altının ve hazırlanan parçaların kalınlığına bağlı olarak genellikle 2 ila 3 gram arasında değişiyor.
İnce altın teller nasıl küpeye dönüşüyor?
Tokat Perpereli Küpesi'nin üretimi, altının eritilerek kalıplara dökülmesiyle başlıyor. Hazırlanan altın parçaları daha sonra silindirlerden geçirilerek ince teller ve levhalar hâline getiriliyor.
Bu teller ve levhalar, özel baskı kalıpları yardımıyla şekillendiriliyor. Perpere, taş yuvası ve diğer süs parçaları ayrı ayrı hazırlanarak küpenin gövdesinde birleştiriliyor.
Takının kullanılabilir hâle gelmesi için çengel, menteşe ve kilit mekanizması gibi parçalar da hazırlanıyor. Birleştirme işlemlerinin ardından tavlama, yüzey temizliği, tesviye, cilalama ve parlatma aşamaları uygulanıyor.
Üretimin el işçiliğine dayanması, küpenin yalnızca altın değeriyle değil, yapımında kullanılan ustalık bilgisiyle de öne çıkmasını sağlıyor.
Tokat kuyumculuğunun geçmişi yüzyıllara uzanıyor
Türk Patent ve Marka Kurumunun tescil belgesinde, Tokat'taki kuyumculuk geleneğinin tarihsel geçmişine de yer veriliyor. Osmanlı dönemi tahrir defterlerine dayandırılan değerlendirmelerde, kentte kuyumculuğun geçmişinin 14. yüzyıla kadar uzandığı belirtiliyor.
Ancak bu tarih, bugün bilinen Perpereli Küpe tasarımının aynı yüzyılda ortaya çıktığı anlamına gelmiyor. Belge, Tokat'ın köklü kuyumculuk geçmişini ortaya koyarken küpenin ilk üretildiği kesin tarihi belirtmiyor.
Orta Karadeniz Kalkınma Ajansının 2025 tarihli coğrafi işaretli ürünler kataloğunda ise Perpereli Küpe, Tokat'ta anneden kıza aktarılan takı geleneğiyle ilişkilendiriliyor. Bu kültürel anlatım, takının yalnızca süs eşyası değil, aile hafızasında da yeri bulunan geleneksel bir ürün olduğunu gösteriyor.
Tokat Pırpırlı Küpesi ne zaman tescillendi?
Tokat Perpereli Küpesi, 27 Ağustos 2021 tarihinde 877 numaralı mahreç işaretiyle tescillendi. Başvuru Tokat Ticaret ve Sanayi Odası tarafından 3 Mart 2021'de yapıldı.
Tescilde ürünün coğrafi sınırı Tokat ili olarak belirlendi. Düzenlemeye göre küpenin coğrafi işaret kapsamında üretilebilmesi için bütün üretim aşamalarının Tokat'ta gerçekleştirilmesi gerekiyor.
Ürün veya ambalaj üzerinde coğrafi işaret adının ve mahreç işareti ambleminin kullanılması öngörülüyor. Bunun mümkün olmadığı durumlarda ilgili işaretlerin işletmede görünür biçimde bulundurulması gerekiyor.
Geleneksel üretim nasıl denetleniyor?
Coğrafi işaret tescili, Tokat Pırpırlı Küpesi'nin yalnızca adını değil, belirlenen üretim özelliklerini de kapsıyor.
Tescil belgesine göre denetimler, Tokat Ticaret ve Sanayi Odasının koordinasyonunda oluşturulan ve Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ile Tokat Belediyesinin de temsil edildiği denetim mercii tarafından yürütülmek üzere düzenlendi.
Denetim kapsamında kullanılan malzemeler, üretim yöntemi ve coğrafi işaretin uygun biçimde kullanılıp kullanılmadığı değerlendiriliyor. Olağan denetimlerin yılda bir kez yapılması, ihtiyaç veya şikâyet durumunda ise ayrıca denetim gerçekleştirilmesi öngörülüyor.
Tokat'ın geleneksel kuyumculuk bilgisini yansıtan Perpereli Küpe'nin coğrafi işaret kaydı, altın telin işlenmesinden son parlatma aşamasına kadar uzanan üretim yönteminin tanımlanmasını ve yöreyle bağlantısının korunmasını amaçlıyor.