Tokat’ın geleneksel el sanatlarından aynalı çarık, büyükbaş hayvan derisinin ayna, boncuk ve ponponlarla süslenmesiyle tamamen el işçiliğiyle hazırlanıyor. Tokat Valiliğinin kayıtlarına göre geçmişi 18. yüzyıla kadar uzanan bu zanaat, özellikle kadınlar ve gelinlerin kullandığı geleneksel çarıklarla biliniyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı Devlet Sanatkârı Ayhan Kılıç ise kendi üretim pratiğinde bir çarığın hazırlanmasının yaklaşık bir hafta sürdüğünü belirtiyor.
Tokat aynalı çarığı nasıl yapılıyor?
Akademik kaynaklarda Tokat çarığının yapımında işlenmiş manda derisinin önce uygun biçimde kesildiği, ardından kendir ipliğinin mumlanarak dikişe hazırlandığı anlatılıyor. Deri parçaları tığ ve iğne yardımıyla tersten dikiliyor; daha sonra özel ahşap araçlarla çevrilerek kalıba çekiliyor.
Üretimin ilerleyen aşamalarında çarık dövülüyor, biçimlendiriliyor ve kurutuluyor. Aynalı modelde ise deri yüzeyine ayna, boncuk ve ponpon gibi süsleme unsurları ekleniyor. Tokat Valiliğinin 2025 tarihli açıklamasında ürünün tamamen el işçiliğiyle hazırlandığı özellikle vurgulanıyor.
Tokat’ta kaç çeşit geleneksel çarık var?
Ayhan Kılıç’ın Tokat Valiliği kayıtlarına yansıyan anlatımına göre kentte sırımlı, tokalı ve aynalı olmak üzere üç temel çarık türü bulunuyor. Sırımlı modeller erkekler için, tokalı ve aynalı modeller ise kadınlar için hazırlanıyor.
Bu çarıklar yalnızca günlük kullanım geçmişiyle değil, halk oyunları ve geleneksel kıyafet kültürüyle de bağlantılı. Kılıç, ürünlerin halk oyunları ekiplerince aksesuar olarak kullanıldığını da belirtiyor.
Bir çarığın yapımı gerçekten bir hafta mı sürüyor?
Ayhan Kılıç’ın 2019’da verdiği bilgiye göre kendi üretiminde bir çarığın tamamlanması yaklaşık bir hafta sürüyor. Ancak farklı dönemlerden kaynaklarda daha kısa üretim süreleri de bulunduğu için bu süre tüm ustalar ve tüm modeller için standart kabul edilmemeli.
Bir haftalık süre, Kılıç’ın kendi çalışma yöntemi ve el işçiliği pratiği olarak değerlendirilmelidir. Ürünün modeli, süslemesi ve kullanılan teknikler üretim süresini değiştirebilir.
Aynalı çarık neden Tokat için önemli?
Tokat Valiliği, 30 Mayıs 2025’te Tokat Aynalı Çarığı’nın coğrafi işaret tescil belgesinin teslim edildiğini açıkladı. Aynı resmî kayıtta geleneğin 18. yüzyıla uzandığı, geçmişte özellikle düğünlerde kadınlar ve gelinler tarafından kullanıldığı belirtildi.
Aynalı çarık günümüzde Tokat Olgunlaşma Enstitüsü atölyesinde de üretilmeye devam ediyor. Böylece ürün yalnızca geçmişten kalan bir hatıra olarak değil, üretimi sürdürülen bir kültürel miras unsuru olarak varlığını koruyor.
Ustaların en büyük sorunu çırak bulamamak
Ayhan Kılıç’ın mesleğe ilişkin en önemli kaygılarından biri yeni çırakların yetişmemesi. Aileden gelen çarıkçılık geleneğini çocuklarına aktarmaya çalışan Kılıç, zanaatın tanıtımı için fuarlara da katıldığını belirtiyor.
2012 tarihli akademik çalışmadaki usta sayıları günümüz için geçerli kabul edilemeyeceğinden Tokat’ta bugün kaç aktif çarık ustası bulunduğu kesin olarak söylenemiyor. Ancak 2025 tarihli resmî kayıt, aynalı çarığın kurumsal atölyelerde üretiminin sürdüğünü doğruluyor.
