Tokat’ın geleneksel el sanatlarından Aynalı Çarık, yalnızca deri işçiliği ve süslemeleriyle değil, üzerindeki aynanın geçmişteki işleviyle de dikkat çekiyor. Türk Patent ve Marka Kurumunun coğrafi işaret siciline göre Tokat’ta üretimi 18. yüzyıla kadar uzanan çarığın üzerindeki ayna, geçmişte özellikle düğünlerde duvağı örtülen gelinlerin kendilerini ve çevrelerini görebilmeleri amacıyla kullanılıyordu.
Tokat Aynalı Çarık ne zaman tescillendi?
Tokat Aynalı Çarık için coğrafi işaret başvurusu 23 Haziran 2023’te Tokat İl Millî Eğitim Müdürlüğü tarafından yapıldı. Türk Patent ve Marka Kurumunun kayıtlarına göre ürün, 4 Şubat 2025’te 1696 tescil numarasıyla mahreç işareti olarak tescillendi ve coğrafi sınırı Tokat ili olarak belirlendi.
Tokat Valiliği, 30 Mayıs 2025 tarihli açıklamasında Tokat Aynalı Çarık ile Kızık Kilimi’nin coğrafi işaret belgelerinin Türk Patent ve Marka Kurumu Başkanı tarafından Vali Abdullah Köklü’ye teslim edildiğini duyurdu.
Ayna neden çarığın üzerine yerleştiriliyordu?
Tokat Aynalı Çarık’a adını veren aynanın yalnızca dekoratif bir unsur olmadığı, coğrafi işaret sicilinde açıkça belirtiliyor. TÜRKPATENT’in Şer’iyye Sicillerine dayandırdığı bilgiye göre yörede kadınlar ve özellikle düğünlerde duvağı örtülen gelinler, çarık üzerindeki aynadan kendilerini ve çevrelerini görebiliyordu.
Bu kullanım, aynalı çarığı sıradan bir geleneksel ayakkabıdan farklılaştırıyor. Ayna, boncuk ve ponponlarla yapılan süsleme görsel kimliğin bir parçasıyken aynı zamanda geçmiş düğün kültüründe işlevsel bir araç olarak da yer alıyordu. Bu uygulamanın Tokat’taki bütün düğünlerde ne ölçüde yaygın olduğuna ilişkin nicel veri bulunmasa da bilgi resmî tescil metninde ve Tokat Olgunlaşma Enstitüsünün yayınlarında yer alıyor.
Aynalı çarık nasıl yapılıyor?
Coğrafi işaret belgesine göre Tokat Aynalı Çarık’ın üretimi tamamen el işçiliğine dayanıyor. Çarığın üst ve iç astarında ham deri, tabanında sığır ve manda derisi, bazı bölümlerinde ise meşin ve ince deri biyeler kullanılabiliyor.
Üretim sırasında örs, çekiç, iğne, biz, falcata bıçağı, çarklı zımba, tahta kalıplar ve çekecek gibi geleneksel araçlardan yararlanılıyor. Deri parçaları kesiliyor, dikiliyor ve kalıpla biçimlendiriliyor; ardından ayna, boncuk ve orlon ipten hazırlanan ponponlarla süsleme yapılıyor.
Bu üretim yöntemi, Tokat Aynalı Çarık’ın yalnızca görünüşüyle değil, kullanılan malzeme ve el emeğine dayalı işçilikle de tanımlanmasını sağlıyor.
Geçmişi 18. yüzyıla kadar uzanıyor
TÜRKPATENT sicilinde yer alan bilgiye göre Tokat’ta aynalı çarık üretiminin 18. yüzyıldan beri bilindiği belirtiliyor. Bu tarihsel bilgi Şer’iyye Sicillerine dayandırılıyor. Araştırma kapsamında söz konusu Osmanlı dönemi kayıtlarının özgün nüshaları ayrıca incelenmediği için en güvenli tanımlama, aynalı çarığın kayıtlı geçmişinin 18. yüzyıla uzandığı yönünde.
Tokat Olgunlaşma Enstitüsünün 2024 sonu ve 2025 başındaki kurumsal yayınlarında da aynalı çarık üretiminin atölyelerde sürdürüldüğü ve geleneksel zanaatın yaşatılmaya devam ettiği belirtiliyor.
Bir ayakkabıdan daha fazlası
Tokat Aynalı Çarık’ın kültürel değeri, deri işçiliği, süsleme teknikleri ve kullanım geleneğinin aynı üründe birleşmesinden kaynaklanıyor. 2025’te alınan coğrafi işaret tescili bu geleneksel üretim biçimini kayıt altına alırken, çarığın üzerindeki aynanın geçmişteki işlevi de Tokat düğün kültürünün dikkat çekici ayrıntılarından biri olarak öne çıkıyor.
