Tokat mutfağının geleneksel lezzetlerinden Tokat Üzüm Tarhanası, bildiğimiz çorbalık tarhanalardan oldukça farklı. Tokat'ta yetiştirilen Narince cinsi beyaz üzümün şırası ile ince buğday kırmasından hazırlanan bu yöresel ürün, kaynatılıp katılaştırıldıktan sonra kesilerek kurutuluyor ve çorba yerine atıştırmalık olarak tüketiliyor. Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından 9 Temmuz 2024 tarihinde coğrafi işaretle tescillenen üzüm tarhanasının geleneksel üretiminde kurutma süresi, hava koşullarına bağlı olarak 2 ile 10 gün arasında değişiyor.
Tokat Üzüm Tarhanasının en dikkat çekici özelliği, adında tarhana bulunmasına rağmen hazırlanışının ve tüketim biçiminin yaygın tarhana çeşitlerinden ayrılması. Orta Karadeniz Kalkınma Ajansının 17 Temmuz 2024 tarihli açıklamasında da ürünün atıştırmalık olarak tüketildiği belirtiliyor. Yöresel lezzetin üretim yöntemi ise Türk Patent ve Marka Kurumunun 1612 numaralı coğrafi işaret tescil belgesinde ayrıntılı biçimde tanımlanıyor.
Tokat Üzüm Tarhanasının sırrı Narince üzümünde
Tokat Üzüm Tarhanasının temel malzemeleri Narince üzüm şırası ve yörede düğü olarak da bilinen ince buğday kırması. Üretimde öncelikle Tokat'ta yetiştirilen Narince üzümlerinin şırası çıkarılıyor. Ardından şıra, geleneksel yönteme uygun biçimde işlenerek buğday kırmasıyla birleştiriliyor.
Resmî tescil belgesindeki üretim ölçülerine göre 100 litre Narince üzüm şırası için 11-12,5 kilogram ince buğday kırması kullanılıyor. Şıranın durultulması aşamasında ise 0,5-1 kilogram pekmez toprağı veya teknik kalsiyum karbonat kullanımı tarif ediliyor. Bu miktarlar, coğrafi işaret belgesinde tanımlanan üretim yöntemine ait.
Üzümler şıra çıkarma havuzunda ezilerek veya el tipi presle sıkılarak işleniyor. Elde edilen üzüm şırası, durultma işleminden geçirilmeden önce kısa süre kaynatılıyor. Daha sonra 6-12 saat bekletilerek tortunun dibe çökmesi ve şıranın berraklaşması sağlanıyor.
Üzüm şırası koyulaştırılıyor, buğday kırmasıyla pişiriliyor
Durultulan üzüm şırası, tortusundan ayrılarak yeniden kaynatma kazanlarına alınıyor. Kaynatma işlemi sırasında suyun bir bölümü buharlaştırılıyor ve başlangıçtaki şıra miktarı yaklaşık yarıya indiriliyor.
Bu aşamadan sonra yıkanmış ince buğday kırması karışıma ekleniyor. Ürün, sürekli karıştırılarak koyu bir kıvam elde edilene kadar pişiriliyor. Türk Patent ve Marka Kurumunun tescil belgesinde pişirme işleminin 60-70 Briks değerine ulaşılıncaya kadar sürdürüldüğü belirtiliyor.
Koyulaşan karışım, iç yüzeyi üzüm şırasıyla bulanmış tepsilere dökülüyor. Yaklaşık bir gün boyunca soğumaya bırakılan tarhana, bu sürede katılaşarak kesilebilir hale geliyor.
Geleneksel yöntemde ince dövülmüş ceviz içi eklenerek çeşnili üzüm tarhanası da hazırlanabiliyor. Ancak ceviz, ürünün temel tarifinde zorunlu bir malzeme olarak yer almıyor.
Kurutma işlemi neden 10 güne kadar uzuyor?
Tokat Üzüm Tarhanasının hazırlanışında en fazla zaman alan aşamalardan biri kurutma işlemi. Soğuyup katılaşan karışım, bıçakla istenilen biçimlerde kesiliyor ve kurutma tezgâhlarına diziliyor.
Yörede çığ adı verilen bu tezgâhlar kamış, tel veya kumaştan yapılabiliyor. Hava dolaşımını kolaylaştırmak amacıyla tezgâhlar genellikle çatılara ya da yerden yüksek alanlara yerleştiriliyor. Kurutulan parçaların üzeri ise tülbent veya tülle örtülüyor.
Resmî üretim belgesine göre kurutma süresi mevsim ve hava sıcaklığına bağlı olarak değişiyor. Yaz aylarında sıcak havalarda 2-5 gün süren işlem, daha serin koşullarda 6-10 güne kadar uzayabiliyor.
Yeterince kurutulan üzüm tarhanası, nem ve hava geçirmeyen, Türk Gıda Kodeksine uygun ambalajlarda muhafaza ediliyor. Böylece hazırlık, pişirme ve kurutma aşamaları tamamlanan ürün saklanmaya hazır hale geliyor.
Tokat Üzüm Tarhanası ne zaman coğrafi işaret aldı?
Tokat Üzüm Tarhanası, 9 Temmuz 2024 tarihinde 1612 tescil numarasıyla mahreç işareti aldı. Tokat Ticaret ve Sanayi Odasının 15 Mart 2023 tarihinde yaptığı başvurunun ardından ürünün adı ve geleneksel üretim özellikleri coğrafi işaret kapsamında koruma altına alındı.
Orta Karadeniz Kalkınma Ajansının 17 Temmuz 2024 tarihli duyurusuna göre üzüm tarhanası, tescil edildiği dönemde Tokat'ın 21'inci, Orta Karadeniz Bölgesi'nin ise 77'nci coğrafi işaretli ürünü oldu. Bu rakamlar tescilin gerçekleştiği 2024 yılındaki durumu gösteriyor.
Coğrafi işaret belgesinde ürünün coğrafi sınırı Tokat ili olarak belirleniyor. Tescilli üretimde kullanılan Narince üzümünün Tokat'tan temin edilmesi ve üretimin bütün aşamalarının il sınırları içerisinde gerçekleştirilmesi gerekiyor.
Geleneksel üretim yöntemi nasıl korunuyor?
Tokat Üzüm Tarhanasının coğrafi işaret tescili yalnızca ürünün adını değil, üretim sürecini de kapsıyor. Kullanılan malzemeler, üretim yöntemi, kurutma koşulları, ambalaj özellikleri ve coğrafi işaretin kullanımı denetime tabi tutuluyor.
Türk Patent ve Marka Kurumunun tescil belgesine göre denetimler Tokat Ticaret ve Sanayi Odasının koordinasyonunda yürütülüyor. Denetim merciinde Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümü, Tokat İl Tarım ve Orman Müdürlüğü ve Tokat Ticaret ve Sanayi Odasından uzmanlar yer alıyor.
Belgede düzenli denetimlerin yılda bir kez yapılması, ihtiyaç duyulması veya şikâyet bulunması halinde ayrıca denetim gerçekleştirilmesi öngörülüyor.
Bu üretim şartları, Tokat Üzüm Tarhanasının geleneksel tarifinin ve yöreyle olan bağının coğrafi işaret kapsamında korunmasının temelini oluşturuyor. Narince üzümünün şırasından başlayıp günler süren kurutma işlemine uzanan yöntem, Tokat'ın alışılmış tarhana çeşitlerinden ayrılan bu yöresel lezzetinin belirleyici özelliğini oluşturuyor.