Tokat’ın geleneksel köy seyirlik oyunlarından Deve Oyunu, yalnızca eğlence amacı taşıyan bir gösteri değil; bereket, mevsim değişimi ve dayanışmayı bir araya getiren kültürel bir gelenek. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı’ndaki kayda göre oyun genellikle koyunların kuzuladığı ve doğanın yeniden canlanmaya başladığı şubat-mart dönemlerinden itibaren oynanıyor.
Oyuncuların hazırladığı temsili deve davul ve zurna eşliğinde köyü dolaşıyor. Her evin önünde kısa oyunlar, taklitler ve şakalaşmalar yapılırken evlerden yiyecek veya çeşitli hediyeler toplanıyor.
Deve Oyunu nasıl hazırlanıyor?
Geleneksel Tokat örneğinde temsili deve, iki kişinin sırtına yerleştirilen bir merdiven üzerine kuruluyor. Ön bölümde kazmadan yapılan bir baş kullanılıyor, zil takılıyor ve yapı kilim ile cicim benzeri dokumalarla kaplanıyor.
Böylece iki kişinin taşıdığı, hareket eden temsili bir deve ortaya çıkıyor. Kültür Portalı’nda tarif edilen oyuncu grubunda kız kıyafeti giymiş erkekler, söyleyici, kahya ve yöreye göre dede ya da âşık gibi farklı karakterlerin de yer alabildiği belirtiliyor.
Neden bütün köy dolaşılıyor?
Deve Oyunu’nun temel özelliklerinden biri, tek bir yerde sahnelenmek yerine köy içinde ev ev dolaşılması. Oyuncular davul ve zurna eşliğinde her evin önünde duruyor; burada oyun, taklit ve şakalaşmalara dayalı kısa gösteriler yapılıyor.
Bu dolaşma biçimi, oyunu yalnızca seyredilen bir gösteriden çıkarıp bütün köyün katıldığı ortak bir etkinliğe dönüştürüyor. Uygulamanın köyden köye değişebildiği ve karakterlerle oyun akışında yerel farklılıklar görülebildiği de kaynaklarda belirtiliyor.
Toplanan hediyeler ne oluyor?
Tokat’taki gelenekte evlerden toplanan yiyecek ve hediyelerin köyün en yoksul kişisine verilmesi ya da bu malzemelerle ortak yemek hazırlanarak birlikte yenmesi dikkat çekiyor. Kültür Portalı’nın 2022’de güncellenen kaydı, oyunun toplumsal dayanışma yönünü bu uygulamayla açık biçimde ortaya koyuyor.
Bu özellik Deve Oyunu’nu yalnızca mevsimsel bir eğlence olmaktan çıkarıyor. Oyunun içinde paylaşma, yardımlaşma ve köy içindeki sosyal bağları güçlendirme işlevi de bulunuyor.
Deve Oyunu hangi dönemde oynanıyor?
Kültür Portalı, Tokat’taki Deve Oyunu’nun koyunların kuzuladığı, toprağın canlandığı ve bolluk döneminin başladığı şubat-mart aylarından itibaren oynandığını belirtiyor. Bu zamanlama, oyunun bereket ve yeniden canlanma temalarıyla ilişkilendirilmesini sağlıyor.
Ancak bugün Tokat’ın bütün köylerinde aynı takvimin sürdüğünü gösteren güncel ve kapsamlı bir saha araştırması bulunmuyor. Aynı şekilde her yıl kaç gösteri yapıldığı veya kaç kişinin katıldığına ilişkin resmî istatistik de yayımlanmış değil.
Deve Oyunu kültürel miras olarak nasıl korunuyor?
Deve Oyunu, Türkiye’nin farklı bölgelerinde değişik biçimlerde yaşatılan geleneksel seyirlik oyunlardan biri. Kültür ve Turizm Bakanlığının somut olmayan kültürel miras çalışmalarına ilişkin yayınlarında oyunun gösteri sanatları kapsamında ulusal envantere dahil edildiği belirtiliyor.
Tokat Tarihi ve Kültürü Sempozyumu bildirilerinde de Tokat köylerindeki Deve Oyunu örneklerine yer veriliyor. Bugünkü uygulamaların kapsamı köyden köye değişse de temsili deve, müzik, ev ev dolaşma ve dayanışmaya dayalı paylaşım geleneğin ayırt edici unsurları arasında kalmayı sürdürüyor.
