Tokat’ın geleneksel çocuk oyunlarından Fotak, oyuncuların düz taşlarla küçük bir konserve tenekesini devirmeye çalıştığı hareketli bir sokak oyunudur. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalındaki kayda göre teneke yere çizilen dairenin içine konuluyor, yaklaşık 2,5-3 metre uzağa bir atış çizgisi çekiliyor ve oyuncular taşlarını bu çizgiden tenekeye doğru fırlatıyor.
Teneke devrildiğinde oyun farklı bir aşamaya geçiyor. Oyuncular kendi taşlarını geri almaya çalışırken ebe önce tenekeyi çizilen dairenin içine yeniden yerleştiriyor, ardından henüz taşını alıp başlangıç çizgisine dönemeyen oyunculardan birini yakalamaya çalışıyor. Yakalanan oyuncu yeni ebe oluyor ve oyun aynı döngüyle devam ediyor.
Fotak oyunu için hangi malzemeler gerekiyor?
Fotak için küçük bir konserve tenekesi ve her oyuncuya ait düz, oval biçimli bir taş yeterli. Kültür Portalındaki tarifte oyuncuların taşlarının karışmaması için oyun başlamadan önce kendi taşlarını birbirlerine gösterdikleri belirtiliyor.
Tenekenin veya taşların kesin ölçü ve ağırlıkları için resmî tarifte bir standart verilmiyor. Bu nedenle oyunun temel malzemeleri basit ve kolay bulunabilir nesnelerden oluşuyor.
Fotak oyunu nasıl başlıyor?
Önce ebe belirleniyor, ardından teneke yuvarlak biçimde çizilen alanın içine yerleştiriliyor. Atış çizgisi bu noktadan yaklaşık 2,5-3 metre uzağa çekiliyor.
Oyuncular çizgi üzerinde sıralanıyor ve taşlarını tenekeye doğru atıyor. Resmî kayda göre amaç tenekeyi devirmek; tenekeyi hangi oyuncunun devirdiği ayrıca kayda alınmıyor.
Teneke devrilince ne oluyor?
Teneke devrildiğinde oyuncular kendi taşlarını almaya yönelirken ebe tenekeyi tekrar yerine koyuyor. Ardından ebe, taşını aldıktan sonra başlangıç çizgisine dönmeye çalışan oyunculardan birini yakalamaya çalışıyor.
Ebe bir oyuncuya dokunmayı başarırsa yakalanan oyuncu yeni ebe oluyor. Böylece oyun yeniden başlıyor ve aynı kurallar çevrimsel biçimde uygulanıyor.
Fotak kaç kişiyle oynanıyor?
Kültür Portalındaki kayıtta Fotak için sabit bir oyuncu sayısı belirtilmiyor. Bu nedenle belirli bir alt veya üst sınır vermek mümkün değil.
Resmî kayıtta Fotak’ın Tokat genelinde oynandığı ve erkek çocukların tercih ettiği bir oyun olduğu aktarılıyor. Ancak bu bilgi geçmiş dönem pratiğini yansıtıyor; günümüzde aynı dağılımın devam edip etmediğini gösteren kapsamlı bir saha araştırmasına ulaşılamadı.
Kel fotak ve yirmitaş fotak nedir?
Tokat İl Millî Eğitim Müdürlüğünün Şehrimiz Tokat öğretim materyalinde “kel fotak” ve “yirmitaş fotak” adları geleneksel taş oyunları arasında yer alıyor. Ancak erişilen kayıtta bu iki varyantın ayrıntılı kuralları açıklanmıyor.
Bu nedenle kel fotak ve yirmitaş fotak oyunlarının Kültür Portalındaki Fotak tarifiyle birebir aynı kurallara sahip olduğu kesin olarak söylenemiyor.
Fotak bugün hâlâ oynanıyor mu?
Fotak’ın günümüzde Tokat’ta hangi ilçelerde, mahallelerde veya okullarda düzenli olarak oynandığını gösteren kapsamlı güncel veri bulunmuyor. Buna karşılık 2026 tarihli bir Millî Eğitim Bakanlığı okul etkinliği kaydında fotak, öğrencilerle oynanan geleneksel sokak oyunlarından biri olarak yer aldı.
Bu kayıt, oyunun bazı eğitim etkinliklerinde yaşatılmaya devam ettiğini gösteriyor ancak Tokat genelindeki güncel yaygınlığı ölçen bir istatistik niteliği taşımıyor.
