Tokat’ın geleneksel bakırcılık kültüründe öne çıkan eserlerden biri Hoca İbriği olarak bilinen ibrik biçimi. Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün el sanatları kaydına göre armut gövdeli Tokat ibriklerini farklılaştıran en belirgin ayrıntılardan biri basık kapakları. Bu kapağın hoca sarığına benzetilmesi nedeniyle yörede bazı örnekler “Hoca İbriği” adıyla anılıyor.
Hoca İbriği adını nereden alıyor?
Hoca İbriği adının temelinde ibrikte kullanılan karakteristik kapak biçimi bulunuyor. Resmî kültür kaydında Tokat ibriklerinin basık kapağının hoca sarığını andırdığı, yöresel adlandırmanın da buradan geldiği belirtiliyor.
Bu adın ilk kez hangi dönemde kullanılmaya başlandığına ilişkin kesin bir tarihî belge bulunmuyor. Ancak biçimsel özellik, Tokat ibriklerini çevre bölgelerde üretilen örneklerden ayıran unsurlardan biri olarak gösteriliyor.
Tokat’ta bakır nasıl işleniyordu?
Tokat, Osmanlı döneminde Anadolu’daki önemli bakır işleme merkezlerinden biri olarak anılıyor. Atölyelerde bakraç, tas, tepsi, kazan ve ibrik gibi günlük kullanım eşyaları üretiliyor; ürünlerde dövme, kabartma ve kazıma gibi tekniklerden yararlanılıyordu.
Özellikle bezemeli bakır tepsiler, yüzey işçiliği ve motifleriyle Tokat bakırcılığının dikkat çeken örnekleri arasında yer aldı. İbrikler ise hem kullanım amacı hem de gövde ve kapak biçimleriyle yerel üretim karakterini taşıdı.
Tokat bakırcılığı neden geriledi?
Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün kayıtlarında, kentteki bakırcılık üretiminin kalhanelerin kapanmaya başlamasının ardından gerilediği belirtiliyor. Geçmişte Anadolu’nun farklı bölgelerine ve Avrupa’ya kadar gönderilen Tokat bakır eşyalarının oluşturduğu ekonomik canlılık zamanla zayıfladı.
Kaynaklarda bu gerilemenin kesin yılları ve kapanan işletmelerin ayrıntılı listesi yer almıyor. Bu nedenle Tokat bakırcılığındaki dönüşümü tek bir tarihe bağlamak yerine, üretim yapısının zaman içinde küçüldüğü şeklinde değerlendirmek gerekiyor.
Tokat’ta bakırcılık hâlâ devam ediyor mu?
Geçmişteki büyük bakırcılık atölyelerinin günümüzde aynı ölçekte faaliyet göstermediği belirtiliyor. Buna karşılık Tokat sanayi çarşısındaki birkaç bakırcı ve kazancı dükkânının geleneği sürdürdüğü resmî kültür kayıtlarında yer alıyor.
2026 itibarıyla faal usta ve işletme sayısını gösteren güncel bir resmî liste bulunmuyor. Buna rağmen bakırcılık; yazmacılık, halı-kilim ve kumaş dokumacılığıyla birlikte Tokat’ın günümüze ulaşan geleneksel el sanatları arasında sayılmaya devam ediyor.
Hoca İbriği neden önemli?
Hoca İbriği’ni dikkat çekici kılan yalnızca günlük kullanım için üretilmiş bir bakır eşya olması değil. Armut biçimli gövdesi, basık kapağı ve Tokat bakırcılığının yüzyıllara uzanan üretim tekniklerini taşıması, onu kentin zanaat hafızasının özgün örneklerinden biri haline getiriyor.
Tokat’ın bakır işçiliğinde görülen biçim, bezeme ve üretim teknikleri geçmişte gelişen zanaat kültürünün izlerini bugüne taşırken Hoca İbriği de bu geleneğin en kolay ayırt edilen tasarımlarından biri olarak öne çıkıyor.
