Tokat mutfağının geleneksel yemeklerinden mercimekli bulgur pilavında kıvam, tencerenin ortasına batırılan kaşığın dik durmasıyla kontrol ediliyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının yöresel yemek tarifine göre bu yöntem, pilavın kıvam almaya başladığını anlamak için kullanılıyor. Bir su bardağı mercimek, iki su bardağı pilavlık bulgur ve tereyağıyla hazırlanan yemekte gerektiğinde su veya bulgur eklenerek kıvam ayarlanıyor. Pilav suyunu çektikten sonra üzerine kızdırılmış tereyağı gezdirilerek sıcak servis ediliyor.
Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Arşivi kaynaklı tarif, yalnızca malzemeleriyle değil, pişirme sırasında kullanılan kaşık yöntemiyle de dikkat çekiyor. Ancak kaşığın dik durması, pilavın tamamen piştiğini kesin olarak gösteren bilimsel bir test değil; geleneksel tarifte yer alan pratik bir kıvam kontrolü.
Mercimekli bulgur pilavında kaşık neden dik tutuluyor?
Kaşığın dik durması, Tokat'ın mercimekli bulgur pilavında karışımın kıvam almaya başladığını gösteren geleneksel bir işaret olarak kullanılıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının tarifinde pişirme sırasında tencerenin ortasına bir kaşık batırılması anlatılıyor.
Kaşığın bulunduğu konumda dik kalması, pişmekte olan mercimek ve bulgur karışımının yoğunluğunu değerlendirmek için kullanılan pratik bir yöntem.
Ancak bu aşamada pilavın tamamen piştiği kabul edilmiyor. Tarifin devamında gerektiğinde bulgur veya su eklenerek kıvamın ayarlanabileceği belirtiliyor.
Pilavın suyunu çekinceye kadar pişirilmesi de hazırlama sürecinin ayrı bir aşamasını oluşturuyor. Bu nedenle kaşık kontrolünü tek başına yemeğin servise hazır olduğunu gösteren kesin bir ölçüt olarak değerlendirmek doğru değil.
Bakanlığın kayıtlarında yöntemin ilk kez kim tarafından kullanıldığı, hangi dönemde ortaya çıktığı veya bütün Tokat hanelerinde uygulanıp uygulanmadığı açıklanmıyor.
Tokat mercimekli bulgur pilavının malzemeleri neler?
Kültür Portalı'nın Tokat tarifinde bir su bardağı mercimek, iki su bardağı pilavlık bulgur, üç çorba kaşığı tereyağı, dört su bardağı su veya et suyu ve tuz bulunuyor.
Resmî malzeme listesinde mercimeğin çeşidi ayrıca belirtilmiyor. Bu nedenle tarifin yalnızca yeşil mercimekle hazırlanması gerektiği söylenemez.
Tokat'a ait bu reçetede kuru soğan, salça, domates, biber veya farklı baharatlar da yer almıyor. Başka yörelerde kullanılan malzemeleri Tokat'ın resmî tarifine eklemek, özgün hazırlama yöntemini değiştirebilir.
Malzemelerin gram karşılıkları belirtilmediği için tarifteki ölçüler su bardağı ve çorba kaşığı üzerinden veriliyor.
Tokat usulü mercimekli bulgur pilavı nasıl yapılır?
Tokat usulü mercimekli bulgur pilavının hazırlanışı, mercimeğin ayıklanıp yıkanması ve üzerini geçecek kadar suyla haşlanmasıyla başlıyor.
Mercimek haşlandıktan sonra ayıklanıp yıkanmış pilavlık bulgur tencereye ekleniyor. Ardından kaynar su veya et suyu ilave edilerek pişirme sürdürülüyor.
Bu aşamada karışımın kıvamı kontrol ediliyor. Tencerenin ortasına batırılan kaşığın dik durması, tarifte kıvamın oluşmaya başladığını gösteren işaret olarak aktarılıyor.
Kıvamın uygun olmadığı düşünülürse bulgur ya da su eklenebiliyor. Pilav, suyunu çekinceye kadar pişirilmeye devam ediyor.
Son aşamada tereyağı kızdırılarak pilavın üzerine gezdiriliyor. Yemek sıcak olarak servis ediliyor.
Bakanlığın tarifinde mercimeğin kaç dakika haşlanacağı, pilavın toplam pişirme süresi ve kaç kişilik olduğu belirtilmiyor. Bu nedenle belirli bir dakika veya porsiyon sayısı özgün tarifin kesin bilgisi olarak verilemiyor.
Tereyağı pilava ne zaman ekleniyor?
Tokat mercimekli bulgur pilavının resmî tarifinde tereyağı, pişirme sonunda kızdırılarak pilavın üzerine gezdiriliyor.
Malzeme listesinde üç çorba kaşığı tereyağı bulunuyor. Ancak yağın farklı aşamalarda ne miktarda kullanılacağı ayrıca açıklanmıyor.
Tarifte mercimeğin veya bulgurun başlangıçta tereyağında kavrulması zorunlu bir işlem olarak yer almıyor. Bu yönüyle pişirme sürecinde haşlama ve suyun çekilmesi aşamaları öne çıkıyor.
Sonradan eklenen sıcak tereyağı ise yemeğin servis öncesindeki son hazırlık adımını oluşturuyor.
Mercimekli bulgur pilavı yalnızca Tokat'a mı özgü?
Mercimekli bulgur pilavı yalnızca Tokat'ta hazırlanan bir yemek değil. Kültür ve Turizm Bakanlığının Van ve Amasya için de farklı mercimekli pilav tarifleri bulunuyor.
Van'a ait resmî tarifte yeşil mercimek, bulgur, tuz ve tereyağı kullanılıyor. Mercimeğin önceden haşlanması ve pilavın dinlendirilmesi anlatılırken turşu ve tandır ekmeğiyle servis seçeneğine de yer veriliyor.
Amasya'nın mercimekli pilav tarifinde ise yeşil mercimek ve bulgurun yanında kuru soğan, salça, sıvı yağ ve tereyağı bulunuyor. Bu tarifte soğanın salçayla kavrulması ve pilavın yaprakla tüketilebilmesi gibi farklı hazırlama ve sunum ayrıntıları var.
Tokat tarifini dikkat çekici kılan özelliklerden biri ise pişirme sırasında kaşığın dik durmasına bakılarak kıvamın değerlendirilmesi. Farklı yörelerin malzeme ve pişirme yöntemleri aynı kabul edilmemeli.
Kaşık yöntemi ne zamandan beri kullanılıyor?
Mercimekli bulgur pilavında kaşıkla kıvam kontrolünün ilk kez hangi tarihte veya kim tarafından kullanıldığı bilinmiyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının Tokat'a ait tarifinde bu yöntemin tarihsel başlangıcına ilişkin bilgi verilmiyor.
Kültür Portalı'ndaki tarif 19 Şubat 2013 tarihinde yayımlandı ve 16 Ocak 2020 tarihinde güncellendi. Ancak bu tarihler, pilavın veya kaşıkla kıvam kontrolünün ortaya çıkış tarihleri değil.
Tarifin kaynağı Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Arşivi olarak belirtiliyor. Buna karşılık yöntemin ilk hangi köyde uygulandığı veya belirli bir ustayla ilişkilendirilip ilişkilendirilemeyeceği açıklanmamış durumda.
Tokat mercimekli bulgur pilavının coğrafi işaret tesciline ilişkin doğrulanmış bir belge de araştırılan kaynaklarda bulunmuyor. Bakanlığın yöresel yemekler arasında bu tarife yer vermesi, tek başına coğrafi işaret tescili anlamına gelmiyor.