Tokat'ın Reşadiye ilçesindeki Tozanlı köylerinde geleneksel el örgüsü çoraplar, yalnızca giyim amacıyla kullanılmıyor; renkleri ve motifleriyle insanların yaşamına ilişkin bilgiler de taşıyordu. Tokat İl Millî Eğitim Müdürlüğünün Şehrimiz Tokat öğretim materyaline göre bu çorapların desenleri, geleneksel kullanımda kişinin yaşı, medeni durumu ve sosyal konumuyla ilgili anlamlar ifade edebiliyordu.
Kültür ve Turizm Bakanlığının Kültür Portalı'nda yer alan dokumacılık kayıtları da çorap örücülüğünün özellikle Reşadiye'nin Tozanlı yöresindeki köylerde yoğunlaştığını gösteriyor. Farklı renklerin bir araya getirildiği bu ürünler, yörede alaca çorap adıyla da biliniyor.
Tozanlı çoraplarının motifleri ne anlatıyordu?
Tozanlı çoraplarında kullanılan motifler, geleneksel olarak kişinin yaşı, sosyal konumu, medeni durumu ve aile yaşamına ilişkin bilgiler taşıyabiliyordu. Tokat İl Millî Eğitim Müdürlüğünün 2020 tarihli öğretim materyalinde, desenlerin çorabı giyen kişinin çocuklarına ilişkin anlamlar da içerebildiği belirtiliyor.
Bu özellik, çorabın yalnızca soğuktan korunmak için kullanılan bir eşya olmadığını gösteriyor. Renk ve motifler, yöresel giyim kültürünün içinde sosyal anlamlar taşıyan unsurlar arasında yer alıyor.
Ancak her desenin anlamı bütün köylerde aynı değil. Motiflerin yörelere göre değişebildiği belirtilirken belirli bir rengin veya şeklin hangi anlama geldiğini gösteren eksiksiz bir envanter bulunmuyor. Bu nedenle çorap desenlerine tek ve değişmez anlamlar yüklemek doğru değil.
Neden alaca çorap deniliyor?
Tozanlı yöresindeki geleneksel çorapların alaca olarak anılması, örgülerde birden fazla rengin birlikte kullanılmasından kaynaklanıyor. Şehrimiz Tokat öğretim materyalinde çoraplarda en az üç veya dört farklı rengin tercih edildiği, kırmızının ise öne çıkan renklerden biri olduğu aktarılıyor.
Kültür ve Turizm Bakanlığının Tokat yöresi erkek kıyafetleri kaydında kırmızı, mavi, yeşil ve turuncu renkli iplerle hazırlanmış çorap örnekleri tarif ediliyor. Bu örneklerde kök boyayla renklendirilmiş yün iplerin kullanıldığı belirtiliyor.
Renklerin bir araya geliş biçimi ve örgüdeki motifler, yöresel kıyafetlerin görünümünü tamamlayan özellikler arasında bulunuyor.
Tozanlı çorapları nasıl örülüyordu?
Tokat İl Millî Eğitim Müdürlüğünün öğretim materyaline göre Tozanlı çoraplarının yapımında yün, tiftik, pamuk, kıl ve ipek gibi farklı iplikler kullanılabiliyor. Örme işleminde ise tek şiş veya beş şişten yararlanılabildiği belirtiliyor.
Kültür ve Turizm Bakanlığının geleneksel erkek kıyafetleri envanterinde, beş şişle örülen ve diz hizasına kadar uzanan çoraplardan söz ediliyor. Bu çorapların bazı örneklerinde püsküllü bağlar bulunuyor.
Aynı kayıtta çorapların, zıvga adı verilen geleneksel giysinin paçalarıyla birlikte kullanıldığı anlatılıyor. Bazı örneklerde beyaz yün üzerine aynı renkte motiflerin işlendiği de belirtiliyor.
Tokat yöresinin kadın giyim kültürüne ilişkin resmî kayıtlarda ise çorap; şalvar, saya, yazma, çarık ve yemeni gibi geleneksel kıyafet ve aksesuarlarla birlikte anılıyor.
Çorap örücülüğü neden Reşadiye'nin Tozanlı köyleriyle anılıyor?
Kültür ve Turizm Bakanlığının 14 Şubat 2013 tarihinde yayımladığı ve 10 Kasım 2021'de güncellediği dokumacılık kaydında, Tokat'taki geleneksel çorap örücülüğünün özellikle Reşadiye ilçesinin Tozanlı köylerinde yoğunlaştığı belirtiliyor.
Tokat'ın dokumacılık geçmişi, kentin tarihî ticaret yolları üzerindeki konumu ve kumaş üretimiyle de ilişkilendiriliyor. Bununla birlikte Tozanlı çorabının tam olarak hangi dönemde ortaya çıktığına ilişkin kesin bir tarih bulunmuyor.
Tozanlı çorabı, Tokat'ın geleneksel el sanatları içinde örgü tekniğinin yanı sıra renk ve motiflerin sosyal anlamlarıyla da ayrılıyor. Ancak 2026 yılı itibarıyla bu zanaatı kaç kişinin sürdürdüğü, hangi köylerde üretimin devam ettiği ve yıllık üretim miktarı konusunda doğrulanmış güncel veriler bulunmuyor.