Tokat’ın geleneksel ayakkabılarından yemeni, yalnızca derinin kesilip dikilmesiyle ortaya çıkmıyor. Kültür Portalının kayıtlarına göre üretimde farklı deri türleri, mumlanmış iplik, özel ahşap kalıplar, döndürme ağacı ve hatta akarsulardan seçilen kaygan taşlar kullanılıyor. Tokat ağzında “çapula” adıyla da anılan bu ayakkabı, çok aşamalı el işçiliğiyle biçimleniyor.
Yemeni hangi derilerden yapılıyor?
Kültür Portalındaki ayrıntılı üretim kaydına göre ayakkabının tabanında dabakhanede işlenmiş manda derisinden hazırlanan kösele kullanılabiliyor. Saya adı verilen üst bölüm sığır veya keçi derisinden hazırlanırken, iç tarafta koyun derisinden elde edilen meşin kullanılabiliyor.
Başka bir Kültür Portalı kaydında yemeni ve çapulanın farklı deri türleriyle hazırlanabildiğini gösteren başka tarifler de bulunuyor. Bu nedenle Tokat’taki bütün yemenilerin tek bir deri çeşidinden üretildiğini söylemek doğru değil; kullanılan malzeme ayakkabının tipi ve üretim geleneğine göre değişebiliyor.
Ters dikilen ayakkabı nasıl düzeltiliyor?
Üretimde saya önce dikiliyor, ardından alt köseleye mumlanmış iplikle ters yüzünden “oltan” adı verilen teknikle tutturuluyor. Bu aşamada ayakkabı henüz son görünümünde değil; dikişlerin ardından özel bir döndürme ağacı kullanılarak yüzü çevriliyor.
Daha sonra ayakkabı önceden hazırlanmış ahşap kalıba geçiriliyor. Muşta ve çekiç yardımıyla deri kalıba oturtuluyor ve biçim kazanıyor. Bu işlem, yemeninin ayağa uygun formunun oluşturulduğu temel aşamalardan biri.
Tabanda neden nehir taşı kullanılıyor?
Yemeni yapımının en ilginç ayrıntılarından biri tabanın düzeltilmesinde kullanılan “kayım taşı”. Kültür Portalına göre bu taşlar akarsulardan seçilen kaygan yüzeyli taşlardan oluşuyor ve kalıp üzerindeki ayakkabının kösele tabanını düzeltmek için kullanılıyor.
Kenarların biçimlendirilmesinde kıyı bıçağı ve kıyı kemiği gibi geleneksel araçlardan yararlanılıyor. Ardından ayakkabı kurumaya bırakılıyor. Bu süreçte makineyle yapılan ilk dikişlerin yanında, elde uygulanan çok sayıda işlem de üretimin parçası olmaya devam ediyor.
Ökçe ve son dikiş nasıl yapılıyor?
Ayakkabı kuruduktan sonra isteğe göre lastik veya köseleden hazırlanan ökçe çiviyle tabana sabitleniyor. Yemeni kalıptan çıkarıldıktan sonra saya ile kösele arasındaki bölüm mumlu iplik, tığ ve iğne kullanılarak yeniden elde dikiliyor.
Son aşamada deri yüzey cilalanıyor ve ayakkabı kullanıma hazır hale geliyor. Böylece hammaddenin hazırlanmasından kalıba, taban düzeltmeden son dikişe kadar uzanan üretim zinciri tamamlanmış oluyor.
“Çapula” ne anlama geliyor?
Kültür Portalının Tokat ağzına ilişkin kaydında “çapula” kelimesi doğrudan yemeni karşılığıyla kullanılıyor. Bu durum iki adın yöresel kullanımda aynı geleneksel ayakkabı kültürü içinde değerlendirildiğini gösteriyor.
Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü de yemeniciliği dericilik, çarıkçılık ve semercilik gibi geleneksel el sanatlarıyla birlikte yörede yaşatılan zanaatlar arasında sayıyor. Ancak 2026 itibarıyla Tokat’ta kaç aktif yemeni ustası veya atölye bulunduğuna ilişkin güncel resmî sayı bulunmuyor.
Yemeni Tokat’ta ne zamandır kullanılıyor?
Kültür Portalındaki saha araştırmasında görüşülen ustaların anlatımına göre yemeni, Tokat yöresinde çarıktan sonra yaklaşık bir asırdır kullanılan geleneksel ayakkabılar arasında. Bu süre sözlü aktarıma dayanıyor; geleneğin kesin başlangıç tarihini gösteren bağımsız arşiv belgesi bu araştırmada doğrulanmadı.
Yine de resmî kültür kayıtlarının ortaya koyduğu üretim tekniği, Tokat yemenisinin bugün seri üretimde alışılmadık görünen çok sayıda el işlemini bir araya getirdiğini gösteriyor. Bir çift ayakkabının arkasında farklı deriler, ters dikiş, ahşap kalıp, nehir taşı ve el aletleriyle şekillenen uzun bir zanaat süreci bulunuyor.
