Tokat'ın Niksar ilçesinde bulunan Yağıbasan Medresesi, 869 yıllık geçmişi ve ortası açık kubbesiyle Anadolu'nun eğitim tarihine ışık tutuyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının resmî envanterine göre 1157 yılında Danişmendli Emiri Nizameddin Yağıbasan tarafından yaptırılan yapı, Anadolu'nun ilk kapalı avlulu medresesi olarak tanımlanıyor. Ancak medresenin yaklaşık 11 metre çapındaki kubbesinde bulunan açıklığın hangi amaçla tasarlandığı kesin olarak bilinmiyor.
Niksar Kalesi'nin iç surlarına bitişik konumda inşa edilen medrese, yalnızca yaşıyla değil, eğitim amacıyla kullanılan mekânların yerleşimiyle de dikkat çekiyor. Yapının mimari düzeni, 12. yüzyılda Anadolu'da gelişen medrese anlayışının erken örneklerinden birini oluşturuyor.
Yağıbasan Medresesi'nin kubbesi neden açık?
Niksar Yağıbasan Medresesi'nin avlusunu örten kubbenin ortasında bir açıklık bulunuyor ancak bu açıklığın özgün yapım amacı kesin olarak belgelenmiş değil.
Bazı yorumlarda kubbe açıklığı astronomi eğitimiyle ilişkilendirilse de incelenen tarihî kaynaklar bu görüşü doğrulayan kesin bir belge sunmuyor. Dolayısıyla açıklığın özellikle gökyüzü gözlemleri için tasarlandığını söylemek mümkün değil.
Yapının dikkat çekici özelliği, avlunun üzerinin kubbeyle örtülmesine rağmen kubbenin merkezinde açık bir bölüm bırakılması. Bu mimari düzen, medreseyi döneminin eğitim yapıları arasında ayırt edici kılıyor.
869 yıllık Yağıbasan Medresesi'ni kim yaptırdı?
Yağıbasan Medresesi, Danişmendli Emiri Nizameddin Yağıbasan tarafından 1157 yılında yaptırıldı. Kültür ve Turizm Bakanlığının envanterinde yapının kitabesine dayanılarak Hicri 552, Miladi 1157 tarihi veriliyor.
Bununla birlikte Niksar Belediyesi ve Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün bazı tanıtımlarında yapım yılı 1157-1158 veya 1158 olarak belirtiliyor. Tarihlendirmedeki küçük farklılığa karşın kaynaklar medresenin 12. yüzyıl Danişmendli dönemine ait olduğu konusunda örtüşüyor.
2026 yılı esas alındığında yapının inşa tarihinin üzerinden 869 yıl geçmiş bulunuyor. Medrese, Niksar'ın tarihî merkezinde, iç kale surlarıyla ilişkili bir konumda yer alıyor.
Medresenin içinde hangi bölümler bulunuyor?
Yağıbasan Medresesi'nin mimarisinde yaklaşık 11 metre çapında kubbeyle örtülü bir avlu, iki eyvan ve tonozlu odalar öne çıkıyor.
Kültür ve Turizm Bakanlığının ayrıntılı envanterine göre yapının planı tam bir kare veya düzgün dikdörtgen oluşturmuyor. İç kale surlarından yararlanılması, medresenin kareye yakın ancak düzensiz bir plana sahip olmasında etkili olmuş.
Avlunun kuzeyinde ve doğusunda eyvanlar bulunuyor. Batı bölümünde ocak nişlerine sahip üç oda yer alırken güneyde altı odanın izleri görülebiliyor.
Yan mekânların büyük bölümü avluya açılıyor. Kuzeydeki köşe odalarının pencereleri dışında odaların ışık aldığı bölümler arasında kapı üstlerindeki küçük açıklıklar bulunuyor. Avlu dışındaki mekânlarda ise tonoz örtü kullanılmış.
Niksar Yağıbasan Medresesi'nde hangi eğitimler veriliyordu?
Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Niksar Yağıbasan Medresesi'ni Anadolu'da tıp eğitimi verilen ilk medreselerden biri olarak tanıtıyor.
Ancak yapının ilk öğrencilerinin kimler olduğu, eğitim veren kişilerin adları ve ders programının ayrıntıları resmî envanterde açıklanmıyor.
Bu nedenle medresede belirli bilim dallarının hangi tarihlerde ve nasıl okutulduğuna ilişkin kesin bir eğitim takvimi oluşturulamıyor. Yapının tarihsel önemi, doğrulanmış kuruluş tarihi ve erken dönem medrese mimarisindeki yeri üzerinden değerlendirilebiliyor.
Tokat'ta iki farklı Yağıbasan Medresesi bulunuyor
Niksar'daki Yağıbasan Medresesi, Tokat kent merkezinde bulunan ve Çukur Medrese olarak da bilinen diğer Yağıbasan Medresesi ile karıştırılabiliyor.
İki yapı arasındaki belirgin mimari farklardan biri kubbe ölçüsü. Niksar'daki medresenin kubbesi yaklaşık 11 metre çapındayken Tokat merkezdeki Çukur Medrese'nin kubbesi yaklaşık 14 metre çapında.
Her iki eser de Danişmendli döneminin eğitim mimarisini anlamak açısından önem taşıyor ancak konumları ve mimari özellikleri bakımından birbirinden ayrılıyor.
Yağıbasan Medresesi restore edildi mi?
Tokat İl Millî Eğitim Müdürlüğünün 2020 yılında yayımladığı kültür tanıtımında Niksar Yağıbasan Medresesi'nin 2010 yılında restore edildiği belirtiliyor.
Kültür ve Turizm Bakanlığının 2013 tarihli envanterinde de yapının onarım gördüğü bilgisi bulunuyor. Aynı envanterde medresenin o tarihte kullanılmadığı kaydedilmiş.
Ancak 2013 yılına ait kullanım bilgisi, medresenin 2026 yılındaki ziyaret ve kullanım koşullarını göstermiyor. Yapının güncel ziyarete açıklık durumu, giriş koşulları ve koruma uygulamalarına ilişkin yeni bir resmî kayıt doğrulanmış değil.
Niksar'ın tarihî dokusunda yer alan Yağıbasan Medresesi, açık kubbeli avlusu, tonozlu odaları ve Danişmendli döneminden kalan mimari düzeniyle Anadolu'nun erken eğitim yapılarından biri olarak varlığını sürdürüyor.