Tokat'ın Artova ilçesinde, Boyunpınar köyünün yaklaşık 500 metre kuzeyinde bulunan üç katlı yeraltı yerleşimi, kayaların içine oyulmuş salonları, dar geçitleri ve küçük tapınağıyla bölgenin dikkat çekici tarihî yapıları arasında yer alıyor. Özündürük mevkisindeki yerleşim, Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü tarafından Erken Hristiyanlık dönemiyle ilişkilendiriliyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının envanterinde kayıtlı olan yapının mimarisi, yeraltında oluşturulan çok katlı yaşam alanının izlerini taşıyor.
Artova Yeraltı Yerleşimi olarak bilinen yapı, doğrudan ana kayanın oyulmasıyla oluşturulmuş bölümlerden meydana geliyor. Yerleşimde farklı büyüklüklerde salonlar, küçük odalar, kaya sütunları ve havalandırma bacaları bulunuyor. Artova Belediyesi de tarihî alanı ilçenin gezilecek yerleri arasında gösteriyor.
Kayaların içinde üç katlı yerleşim ve küçük bir tapınak
Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün tanıtım bilgilerine göre Artova Yeraltı Yerleşimi, üç katlı ve üç koridorlu bir düzenlemeye sahip. Yapının içerisinde salonlar, küçük odalar ve tapınak olarak tanımlanan bir bölüm yer alıyor.
Kültür ve Turizm Bakanlığının 25 Şubat 2013 tarihli envanterinde ise farklı büyüklüklerde üç salon bulunduğu belirtiliyor. Yerleşimin ikinci salonu, ana kayadan oyularak oluşturulmuş altı sütunla destekleniyor. Bu sütunlar, yapının doğal kaya kütlesi içerisinde şekillendirilen mimarisinin önemli unsurlarını oluşturuyor.
Üçüncü salonun batı bölümünden güneye doğru uzanan yaklaşık sekiz metrelik başka bir koridor da envanterde tarif ediliyor. Yeraltındaki farklı bölümlerde havalandırma bacalarının bulunması, yapının yalnızca birbirine bağlı odalardan oluşmadığını gösteren mimari ayrıntılar arasında bulunuyor.
Dar koridorlar ve kayaya oyulmuş sütunlar
Artova'daki tarihî yerleşimin dikkat çeken özelliklerinden biri, bölümler arasındaki geçişlerin oldukça dar olması. Bakanlığın kültür envanterinde giriş ve koridor genişlikleri yaklaşık 60-70 santimetre olarak kaydediliyor.
Koridorların yüksekliğine ilişkin kayıtlarda ise ölçü birimi bakımından tutarsızlık bulunuyor. Bu nedenle geçitlerin kesin yüksekliği konusunda doğrulanmış bir ölçü vermek mümkün değil.
Salonların kaya içerisine oyulması, sütunların doğrudan ana kayadan oluşturulması ve farklı bölümlerin dar geçitlerle birbirine bağlanması, yerleşimin mimari düzenini belirleyen temel özellikler arasında yer alıyor.
Artova Yeraltı Yerleşimi hangi döneme ait?
Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Artova Yeraltı Yerleşimi'ni Erken Hristiyanlık dönemiyle ilişkilendiriyor. Bununla birlikte yapının kesin olarak hangi yılda veya hangi yüzyılda inşa edildiğine ilişkin ayrıntılı bir tarihlendirme bilgisi mevcut tanıtım kayıtlarında yer almıyor.
Yerleşimin içerisinde küçük bir tapınak bulunması da resmî tanıtımda belirtilen özelliklerden biri. Ancak yapının hangi topluluklar tarafından ne kadar süre kullanıldığına ilişkin kesin bilgiler paylaşılmıyor.
Artova Belediyesinin tarihçe bilgilerinde ise yerleşimin halk arasında Horun Mağarası adıyla anıldığı aktarılıyor. Belediyenin kayıtlarında geçmiş dönemlerde tarihî alanın tahribata uğradığına ve korunmasına yönelik girişimlerde bulunulduğuna ilişkin bilgiler de yer alıyor.
1995 yılında temizlik kazısıyla açıldı
Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün açıklamasına göre yeraltı yerleşimi, Tokat Müzesi tarafından 1995 yılında gerçekleştirilen temizlik kazısıyla açılarak hizmete sunuldu.
Kültür ve Turizm Bakanlığının kültür envanterinde ise yapının 15 Mart 1996 tarihli ve 2009 sayılı kararla tescil edildiği belirtiliyor. Böylece Artova'daki tarihî yerleşim, resmî kültür varlığı kayıtlarında yerini aldı.
Bakanlığın 2013 tarihli envanterinde yerleşimin su, elektrik ve ısıtma altyapısının bulunmadığı bilgisi de yer alıyor. Ancak bu kayıt, yapının o tarihteki durumunu yansıtıyor ve güncel altyapı koşullarını kesin olarak ortaya koymuyor.
Artova Yeraltı Yerleşimi nerede, ziyarete açık mı?
Artova Yeraltı Yerleşimi, Tokat'ın Artova ilçesine bağlı Boyunpınar köyünün yaklaşık 500 metre kuzeyinde, Özündürük mevkisinde bulunuyor. Tarihî yapı, Artova Belediyesinin turistik yerler listesinde de yer alıyor.
Tokat Müzesinin 1995 yılında gerçekleştirdiği çalışmaların ardından yerleşimin hizmete sunulduğu resmî kaynaklarda belirtilse de bu bilgi, alanın 2026 yılı itibarıyla düzenli ve güvenli biçimde ziyaret edilebildiğini doğrulamıyor.
Yeraltı yerleşiminin güncel ziyaret saatleri, giriş koşulları ve mevcut koruma durumuna ilişkin doğrulanmış yeni bir açıklama bulunmuyor. Bu nedenle bölgeye gitmeyi planlayanların güncel erişim koşullarını ilgili kültür ve turizm birimlerinden öğrenmesi gerekiyor.