Tokat’ın kaybolmaya yüz tutan geleneksel mesleklerinden saraçlık, deri ve doğal malzemelerin el işçiliğiyle eyer, hamut, koşum takımı, tasma, kemer ve at süslerine dönüştürüldüğü bir zanaat olarak biliniyor. Hüseyin Örükaya’nın 2019 ve 2020 tarihli anlatımlarına göre meslek, aile içinde usta-çırak ilişkisiyle öğreniliyor; üretimde sığır, koyun ve manda derisinin yanı sıra gürgen ağacı, keçe, kamış ve hasır otu gibi malzemeler kullanılıyor.
Tokat’ta saraçlık nasıl yapılıyor?
Saraçlıkta deri, kullanılacağı ürüne göre kesiliyor, biçimlendiriliyor ve farklı doğal malzemelerle bir araya getiriliyor. Hüseyin Örükaya’nın 2020’deki anlatımında özellikle hamut yapımında deriyle birlikte gürgen ağacı, keçe, kamış ve hasır otunun kullanıldığı belirtiliyor.
Ortaya çıkan ürünler yalnızca atın üzerine yerleştirilen eyerlerden ibaret değil. Koşum takımları, at süsleri, tasmalar, kemerler ve yük hayvanlarının kullanımına uygun farklı parçalar da saraçlığın üretim alanına giriyor.
Hüseyin Örükaya saraçlığı nasıl öğrendi?
Örükaya, mesleği çocuk yaşta babasının yanında öğrenmeye başladı. 2020 tarihli kayıtta saraçlığa 12 yaşında başladığı ve o tarihte yaklaşık 44 yıldır mesleği sürdürdüğü aktarılıyor.
2019’daki başka bir kayıtta ise babadan kalan atölyede yaklaşık 40 yıllık üretim tecrübesinden söz ediliyor. Bu süreler kaynakların yayımlandığı tarihlere ait olduğu için 2026 yılına doğrudan taşınmamalı.
Saraçlık neden azaldı?
Saraçlığın gerilemesindeki temel neden, at ve yük hayvanlarının günlük yaşamda eskiye göre çok daha az kullanılması. Ulaşım ve tarımda motorlu araçların yaygınlaşması, eyer, hamut ve koşum takımlarına olan ihtiyacı da düşürdü.
Örükaya’nın 2020’deki anlatımına göre geçmişte yılda yaklaşık 1500 hamut üretilirken bu sayı o dönem yaklaşık 200’e kadar gerilemişti. Bu rakamlar 2020’ye ait tarihsel karşılaştırmalardır; 2026’daki güncel üretim miktarını göstermiyor.
Tokat dışından da talep görüyordu
2019-2020 dönemindeki kayıtlarda Örükaya’nın ürünlerinin yalnız Tokat’ta değil Kars, Ardahan ve Ağrı gibi illerden de talep gördüğü belirtiliyor. Bu durum saraçlığın Tokat sınırlarının ötesinde de kullanım alanı bulduğunu gösteriyor.
Ancak günümüzde aynı illerden sipariş alınıp alınmadığını doğrulayan yeni bir kaynak bulunmadığı için bu bilgiler geçmiş dönemin üretim ve satış ağı olarak değerlendirilmelidir.
Tokat’ta saraçlık tamamen bitti mi?
Hayır. Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün güncel el sanatları sayfası, dericilik ve semercilik gibi geleneksel zanaatların kentte yaşamaya devam ettiğini belirtiyor. Tokat Valiliğinin başka bir kaydında Recai Örükaya adlı bir saraç ustasının da babadan kalan mesleği uzun yıllardır sürdürdüğü aktarılıyor.
Buna karşılık 2026 yılı itibarıyla Tokat’ta kaç aktif saraç ustası bulunduğunu veya Hüseyin Örükaya’nın Sulusokak’taki atölyesinde üretime devam edip etmediğini gösteren güncel ve doğrudan resmî bir kayıt bulunmuyor. Bu nedenle mesleğin tamamen ortadan kalktığını söylemek de, güncel üretim düzeyini kesin rakamlarla vermek de mümkün değil.
