Tokat'ın Pazar ilçesinde Cumhuriyet Caddesi'nin ortasında bulunan tarihî çınar, 142 yıla uzanan geçmişi ve darağacı olarak kullanıldığı yönündeki rivayetle tanınıyor. Halk arasında kavlağan ağacı olarak bilinen çınarın 1884 yılında dikildiği belirtiliyor. Ancak geçmişte idamların gerçekleştirildiği bir yer olduğu iddiasını doğrulayan mahkeme tutanağı veya tarihî infaz kaydı bulunmuyor.
Halil Bey Camisi ile Halil Bey Hamamı arasında yer alan ağaç, yolun ortasındaki konumuyla Pazar'ın dikkat çeken simgelerinden biri. 2010 yılında korunması gerekli anıt ağaç olarak tescil edildiği belirtilen çınarın geçmişi, yıllardır ilçe sakinlerinin anlattıklarıyla gündeme geliyor.
Pazar'daki tarihî çınar kaç yaşında, kim dikti?
Çınarın 1884 yılında Beyoğlu Mehmet Bey tarafından dikildiği belirtiliyor. Pazar Belediye Başkanı Erdoğan Yılmaz'ın 15 Nisan 2021 tarihinde yayımlanan açıklamasında ağacın dikim yılı ve geçmişine ilişkin bu bilgiye yer verildi.
1884 yılı esas alındığında, 2026 yılıyla arasında 142 takvim yılı bulunuyor. Bununla birlikte ağacın kesin dikim günü ve ayı bilinmediğinden yaşının gün ve ay düzeyinde hesaplanması mümkün değil.
İlçedeki bazı esnafın ağacın yaşına ilişkin farklı tahminleri de bulunuyor. Ancak sözlü değerlendirmeler, belgelenmiş dikim tarihi veya bilimsel yaş tespiti yerine geçmiyor.
142 yıllık çınar gerçekten darağacı olarak mı kullanıldı?
Pazar'daki tarihî çınarın darağacı olarak kullanıldığına ilişkin anlatımlar yerel bir rivayete dayanıyor. Araştırılan kaynaklarda geçmişte bu ağaçta idam gerçekleştirildiğini kesin biçimde ortaya koyan resmî bir belge bulunmuyor.
24 Ekim 2023 tarihinde yayımlanan yerel anlatımlarda, ilçe esnafından Nurettin Şahin'in bölgede geçmişte mahkeme ve hapishane bulunduğunu hatırladığı, çınarda idamların gerçekleştirildiğine ilişkin bilgileri ise başkalarından duyduğu aktarılıyor.
Bu nedenle söz konusu anlatımların tarihî bir olgu olarak değil, ilçenin geçmişine ilişkin sözlü kültürün parçası olarak değerlendirilmesi gerekiyor. Ağacın gerçekten infaz amacıyla kullanılıp kullanılmadığı kesinleştirilmiş değil.
Çınar ne zaman anıt ağaç ilan edildi?
Pazar ilçesindeki çınarın 2010 yılında Sivas Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun kararıyla anıt ağaç olarak tescil edildiği belirtiliyor. Bu bilgi, Pazar Belediye Başkanı'nın 2021 yılındaki açıklamasında ve daha sonraki yayınlarda yer alıyor.
Anıt ağaç olarak tescil edilmesi, çınarın yalnızca yaşıyla değil, bulunduğu yerin tarihî ve kültürel kimliğiyle de ilişkilendirildiğini gösteriyor. Bununla birlikte tescil kararının numarası ve ağacın yaşına ilişkin özgün teknik rapor araştırılan belgelerde doğrulanamadı.
Yolun ortasındaki ağaç Pazar'ın simgelerinden biri
Çınarın bulunduğu Cumhuriyet Caddesi, Pazar ilçe merkezinin tanınan noktaları arasında yer alıyor. Halil Bey Camisi ve Halil Bey Hamamı arasındaki konumu nedeniyle ağaç, yöre halkı tarafından buluşma ve adres tarif etme noktası olarak da kullanılıyor.
Pazar Belediye Başkanı Erdoğan Yılmaz'ın 2021 yılındaki açıklamasına göre ağacın bulunduğu güzergâh, Ballıca Mağarası'na giden ziyaretçilerin de kullandığı yollar arasında bulunuyor.
Çınarın dikim geçmişi ve koruma tesciline ilişkin bilgiler önceki yıllardaki açıklamalara dayanırken, darağacı rivayetini doğrulayan yeni bir tarihî belge veya 2026 yılında alınmış yeni bir resmî karar tespit edilemedi. Ağacın güncel bakım durumuna ilişkin de doğrulanmış yeni bir açıklama bulunmuyor.