Tokat'ın Turhal ilçesine özgü geleneksel hamur işi Turhal Yoğurtmacı, adını hamurun yoğrulması ve katlanmasından alıyor. Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansının GoTürkiye gastronomi rehberi ile Tokat Valiliğinin coğrafi işaret kayıtlarında yer alan bilgilere göre bu yöresel lezzetin ayırt edici özelliği, iç malzemeyle birlikte 10-12 kez katlanan hamurunun taş tabanlı fırında pişirilmesi. Geçmişte özellikle bayramlarda ve özel günlerde hazırlanan yoğurtmaç, haşhaşlı, cevizli ve sade çeşitleriyle Turhal mutfağında yer alıyor.
Yoğurtmacın hazırlanışında kullanılan malzemeler kadar hamurun işlenme biçimi de önem taşıyor. Katlama yöntemiyle oluşturulan katmanlar ve odunla ısıtılan fırın, ürünün coğrafi işaret tescilinde belirtilen ayırt edici özellikler arasında bulunuyor.
Turhal Yoğurtmacı adını nereden alıyor?
Turhal Yoğurtmacının adı, geleneksel hazırlama yöntemindeki yoğurma ve katlama işlemleriyle ilişkilendiriliyor. Hamur hazırlandıktan sonra açılıyor, iç malzemesi ekleniyor ve belirli bir düzen içerisinde tekrar tekrar katlanıyor.
Tokat Valiliğinin yayımladığı üretim tarifine göre açılan hamurun yarısına iç malzeme sürülerek katlanıyor. Aynı işlem 10-12 kez tekrarlanarak hamurun içinde katmanlı bir yapı oluşturuluyor.
Bu yöntem, yoğurtmacı sıradan bir hamur işinden ayıran temel üretim aşamalarından biri olarak coğrafi işaret belgesinde tanımlanıyor.
Turhal Yoğurtmacı hangi malzemelerle hazırlanıyor?
Coğrafi işaret tescilindeki tarife göre hamurun hazırlanmasında Tip 550 ve Tip 650 un çeşitleri belirli oranlarda karıştırılarak kullanılıyor. İç malzemesi ise hazırlanacak yoğurtmaç çeşidine göre değişiyor.
Geleneksel üretimde üç farklı çeşit bulunuyor. Haşhaşlı yoğurtmaçta haşhaş, cevizli yoğurtmaçta ceviz kullanılırken sade çeşitte iç malzeme olarak yağ tercih ediliyor.
Cevizli çeşidin ayırt edici özelliklerinden biri de Niksar cevizinin kullanılması. Tescil belgesinde cevizin mercimek tanesi büyüklüğünde öğütülerek hazırlandığı belirtiliyor.
Taş fırında kaç derecede ve ne kadar sürede pişiriliyor?
Turhal Yoğurtmacı, tescilli geleneksel üretim tarifine göre 220-230 derece sıcaklıktaki taş tabanlı fırında 15-20 dakika pişiriliyor. Bu süre ve sıcaklık değerleri coğrafi işaret belgesinde yer alan üretim yöntemine ait.
Dinlendirilen hamur yaklaşık 20 santimetre çapında açılıyor. Üzerine yumurta sarısı sürülüp susam serpiliyor ve yüzeyine baklava biçiminde çizikler atılarak pişirmeye hazırlanıyor.
Geleneksel fırınların ısıtılmasında meşe ve pelit odunu kullanılması da tescil belgesinde belirtiliyor. Odunlardan kaynaklanan tütsü ve reçineli bileşiklerin ürünün kendine özgü lezzetine katkıda bulunduğu ifade ediliyor.
Ancak bu değerler ve yöntemler kayıtlı geleneksel tarifi anlatıyor. Günümüzde yoğurtmaç üreten bütün işletmelerin aynı pişirme koşullarını uyguladığına ilişkin bağımsız bir kayıt bulunmuyor.
Turhal Yoğurtmacı ne zaman coğrafi işaret aldı?
Tokat Valiliğinin yayımladığı tescil bilgilerine göre Turhal Yoğurtmacı, 181 tescil numarasıyla mahreç işareti kapsamında koruma altında. Turhal Ticaret ve Sanayi Odasının başvurusuna dayanan kayıtta koruma tarihi 31 Temmuz 2012 olarak belirtiliyor.
Ürüne ilişkin Resmî Gazete ilan tarihi ise 26 Mayıs 2013. Bu tarihler yoğurtmacın ortaya çıktığı dönemi değil, coğrafi işaret sürecindeki kayıtları ifade ediyor.
Orta Karadeniz Kalkınma Ajansının coğrafi işaretli ürünler kataloğunda da Turhal Yoğurtmacı, katlama yöntemi, yöresel malzemeleri ve odun ateşinde pişirilmesiyle tanıtılıyor.
Turhal'da bayram sofralarının geleneksel lezzetiydi
GoTürkiye'nin Tokat gastronomi rehberine göre yoğurtmaç, ticari üretimin yaygınlaşmasından önce Turhal ve çevresindeki evlerde özellikle bayramlarda ve özel günlerde hazırlanıyordu.
Misafirlere ikram edilen bu hamur işi, zaman içinde yöresel mutfak kültürünün tanınan ürünlerinden biri hâline geldi. Bugün coğrafi işaret kaydıyla üretim özellikleri tanımlanan Turhal Yoğurtmacının kesin olarak ilk hangi yılda yapıldığı ise bilinmiyor.