Turhal'ın adı nereden geliyor? Kesikbaş efsanesindeki iki kelimenin hikâyesi

Tokat'ın Turhal ilçesinin adı, Kültür ve Turizm Bakanlığının kayıtlarına geçen Kesikbaş Efsanesi'nde geçen 'Dur, kal' sözleriyle ilişkilendiriliyor. İlçedeki tarihî Kesikbaş Camii ve Türbesi ise efsaneden ayrı olarak belgelenmiş bir kültür mirası niteliği taşıyor.

Yayınlanma
Turhal'ın adı nereden geliyor? Kesikbaş efsanesindeki iki kelimenin hikâyesi

Tokat'ın Turhal ilçesinin adının, halk arasında anlatılan Kesikbaş Efsanesi'ne göre 'Dur, kal' sözlerinden geldiğine inanılıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının Türkiye Kültür Portalı'nda kayıtlı bulunan anlatıda, bir savaş sırasında hayatını kaybeden askerin kesik başının yuvarlanarak şehir dışındaki köprüye ulaştığı ve duyulan bir sesle durduğu rivayet ediliyor. Yerleşimin önce Durhal, zamanla Turhal olarak anıldığına ilişkin hikâye, ilçenin sözlü kültür mirasının bir parçası. Ancak bu anlatı, Turhal adının tarihsel kökenini kesin olarak kanıtlamıyor.

Bakanlığın 23 Ocak 2014'te yayımladığı ve 8 Eylül 2020'de güncellediği Turhal İsminin Efsanesi kaydı, ilçenin adıyla ilişkilendirilen halk anlatısını ayrıntılarıyla aktarıyor. Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün kültürel miras kayıtlarında da aynı hikâyeye yer veriliyor.

Turhal isminin efsanesi nasıl anlatılıyor?

Kesikbaş Efsanesi, Turhal'ın kuşatıldığı bir savaş sırasında yaşandığı rivayet edilen olağanüstü bir olaya dayanıyor. Anlatıya göre düşman kuvvetleri şehri kuşatıyor ve günlerce süren çarpışmalar yaşanıyor.

Savaş sırasında bir asker, düşman safları arasında akşama kadar mücadele ediyor. Ancak aldığı kılıç darbesiyle başı gövdesinden ayrılıyor.

Efsanenin olağanüstü bölümü bundan sonra başlıyor. Askerin kesik başının yuvarlanarak şehrin dışındaki köprüye kadar ilerlediği anlatılıyor. Köprüye ulaştığı sırada nereden geldiği bilinmeyen bir ses duyuluyor.

'Dur, kal' sözleriyle başın hareketinin durduğu rivayet ediliyor. Halk anlatısında ilçenin adını açıklamak için kullanılan temel ifade de bu iki kelime.

Tokat Erbaa'da kamyon tıra çarptı: Sürücü Kemal İz hayatını kaybettiİçeriği görüntüle →

Durhal adı nasıl Turhal'a dönüştü?

Kültür ve Turizm Bakanlığının kayıt altına aldığı efsaneye göre savaşın ardından olayla ilişkilendirilen yere bir türbe ve mescit yaptırılıyor. Yerleşimin adının da önce Durhal olarak söylendiği, zaman içerisinde Turhal biçimine dönüştüğü anlatılıyor.

Tokat'ta 21 kurumun katıldığı heyelan ve kaya düşmesi tatbikatı gündemdeİçeriği görüntüle →

Burada önemli bir ayrım bulunuyor. 'Dur, kal' sözleriyle başlayan açıklama, tarihî belgelerle kesinleştirilmiş bir yer adı araştırmasının sonucu değil, kuşaktan kuşağa aktarılan bir halk rivayeti.

Efsanenin ilk ne zaman ortaya çıktığı, anlatıda geçen savaşın hangi dönemde yaşandığı veya hikâyedeki askerin kim olduğu resmî kültür kaydında açıklanmıyor. Bu nedenle anlatılan olayları tarihsel olarak gerçekleşmiş kabul etmek mümkün değil.

Turhal'daki Kesikbaş Camii ve Türbesi nerede?

Kesikbaş Camii ve Türbesi, Tokat'ın Turhal ilçesindeki Pazar Mahallesi'nde bulunuyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının kültür envanterinde kayıtlı olan yapı, ilçede Kesikbaş adıyla ilişkilendirilen somut tarihî miraslar arasında yer alıyor.

Tokat'ta Mum Işığında Konser: Candela Concert Bu Akşam Dedeman Otel'deİçeriği görüntüle →

Yapının kitabelerine dayanan envanter bilgilerine göre cami, Şeyh Hacı Mustafa Efendi tarafından 1759 yılında yaptırıldı. Minaresinin tarihi ise 1761-1762 yıllarına uzanıyor.

Türbede Şeyh Abdullah Kesikbaş'a ait olduğu belirtilen bir sanduka bulunuyor. Yapı, 26 Eylül 2002 tarihli kararla kültür varlığı olarak tescil edilmiş durumda.

Kesikbaş adıyla anılan cami ve türbenin varlığı, Turhal'daki tarihî ve kültürel mirasın belgelenmiş bir yönünü oluşturuyor. Bununla birlikte türbede adı geçen kişinin efsanedeki askerle aynı kişi olduğuna ilişkin kesin bir tarihsel kanıt bulunmuyor.

Efsanedeki mescit ile bugünkü Kesikbaş Camii aynı yapı mı?

Bu iki yapının doğrudan aynı olduğu doğrulanmış değil. Efsanede savaşın ardından bir mescit ve türbe yaptırıldığı anlatılırken, günümüze ilişkin resmî kültür envanteri bugünkü caminin 1759 tarihli kitabesine dayanıyor.

Dolayısıyla halk anlatısında geçen mescidin bugünkü yapının kendisi olduğu veya caminin efsanede anlatılan olayın hemen ardından inşa edildiği söylenemez.

Kesikbaş Camii'nin tarihî kitabeleriyle efsanenin sözlü anlatı niteliği ayrı değerlendirildiğinde, ilçenin geçmişine ilişkin belgelenmiş bilgiler ile rivayetlerin sınırları daha açık biçimde görülebiliyor.

Turhal'ın tarihte başka isimleri de var mıydı?

Turhal'ın tarihî adı, Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün kale tanıtımında Talautra olarak da geçiyor. Turhal Kalesi, Tokat ile Amasya arasındaki tarihî konumuyla tanıtılan yapılardan biri.

Kültür ve Turizm Bakanlığının Turhal Kalesi envanteri, yapının 23 Ocak 1998 tarihinde tescil edildiğini gösteriyor. Kale hakkında yayımlanan bu bilgiler, yerleşimin geçmişinin yalnızca Kesikbaş Efsanesi üzerinden açıklanamayacağını ortaya koyuyor.

Turhal Kaymakamlığının tarihçesine ilişkin arama kayıtlarında Kaşen, Kuraşar, Kasiura, Gaygura ve Turnalit gibi farklı ad biçimleri de bulunuyor. Ancak ilgili sayfanın doğrudan içeriğine erişilemediği için bu adların hangi dönemlerde ve hangi kaynaklarda kullanıldığı kesinleştirilemedi.

Talautra ile günümüzdeki Turhal adı arasındaki dilsel dönüşümün nasıl gerçekleştiği de incelenen resmî kayıtlarda ayrıntılı bir etimolojik incelemeyle açıklanmıyor.

Kesikbaş Efsanesi gerçek mi, yoksa bir halk anlatısı mı?

Kesikbaş Efsanesi, doğrulanmış bir tarihsel olay değil, Turhal'ın adıyla ilişkilendirilen geleneksel bir halk anlatısıdır. Kültür ve Turizm Bakanlığının hikâyeyi kayıt altına alması, olayların tarihsel olarak kanıtlandığı anlamına gelmiyor.

Efsaneler, bir yerin adını, yapısını veya coğrafi özelliğini açıklamak için olağanüstü unsurlardan yararlanabilen sözlü kültür ürünleridir. Turhal anlatısında da bir savaş, kesik baş, köprü ve nereden geldiği bilinmeyen ses etrafında yer adının ortaya çıkışını açıklayan bir hikâye kuruluyor.

Bu anlatıdaki en ayırt edici unsur, yalnızca iki kelimenin ilçenin adına bağlanması. 'Dur, kal' ifadesi, halk hafızasında Durhal ve Turhal biçimleriyle ilişkilendirilmiş durumda.

Turhal'ın Pazar Mahallesi'ndeki Kesikbaş Camii ve Türbesi ile tarihî kayıtlarda Talautra olarak anılan kalesi ise ilçenin belgelenmiş kültür mirasını oluşturuyor. Böylece Turhal'ın geçmişinde hem tarihî yapılar hem de bu yapı ve yer adları çevresinde gelişen anlatılar birlikte varlığını sürdürüyor.

Aşağı kaydırdıkça sonraki haber otomatik yüklenecek.