Tokat'ın Zile ilçesine özgü Zile Kömesi, ipe dizilmiş cevizlerin Narince üzümünden hazırlanan hasudaya batırılması, 15-20 gün kurutulması ve ardından 3-5 gün bez içinde dinlendirilmesiyle üretiliyor. Yörede çileye yatırma olarak adlandırılan son aşama, bu geleneksel tatlının üretiminde önemli bir yer tutuyor. Türk Patent ve Marka Kurumunun coğrafi işaret belgesi, kömenin hazırlanışındaki bu ayrıntıları ortaya koyuyor.
1 Kasım 2017'de mahreç işaretiyle tescillenen Zile Kömesi'nin üretiminde Tokat'ta yetişen cevizler, Narince üzümü şırası ve buğday nişastası kullanılıyor. İsteğe bağlı olarak buğday unu da eklenebiliyor. Ürünün tescil sahibi Zile Ticaret ve Sanayi Odası.
Zile Kömesi nasıl yapılıyor?
Zile Kömesi'nin hazırlanışı, cevizlerin ipe dizilmesi ve üzüm şırasından hazırlanan koyu kıvamlı karışımla kaplanmasıyla başlıyor. Tescilli üretim tarifinde yağlı, ince kabuklu ve büyük taneli cevizlerin kullanılması öngörülüyor.
Cevizler gıda kullanımına uygun iplerle 40-60 santimetre uzunluğunda diziliyor. Ardından nemlerinin azaltılması amacıyla yaklaşık 80 derece sıcaklıkta ortalama iki dakika fırınlanıyor.
Kaplama için Narince üzümleri temizlenip eziliyor ve preslenerek şırası çıkarılıyor. Elde edilen şıra, buğday nişastası ve isteğe bağlı unla pişirilerek hasuda adı verilen muhallebi kıvamındaki karışım hazırlanıyor.
Resmî üretim tarifinde 40 litre üzüm şırası için 3 kilogram nişasta ve isteğe bağlı 500 gram un kullanımı belirtiliyor.
Cevizler neden birkaç kez üzüm şırasına batırılıyor?
İpe dizilen cevizler, dış kaplamanın yaklaşık 0,5-1 santimetre kalınlığa ulaşması için birer gün arayla iki veya üç kez hasudaya batırılıyor.
Böylece cevizlerin çevresinde üzüm şırasıyla hazırlanan karışımdan bir katman oluşuyor. Her batırma işlemi arasında bekleme süresi bulunması, Zile Kömesi'nin tek aşamada hazırlanmayan geleneksel bir ürün olduğunu gösteriyor.
Kaplama tamamlandıktan sonra kömeler askılara alınarak kurutuluyor. Coğrafi işaret belgesine göre bu aşama yaklaşık 15-20 gün sürüyor.
Çileye yatırma nedir, neden yapılıyor?
Çileye yatırma, kurutulan Zile Kömelerinin bezlere sarılarak 3-5 gün boyunca dinlendirilmesine verilen yöresel isim.
Bu aşamada kömeler yeniden üzüm şırasına batırılmıyor. Kurutma sürecinden çıkan ürünler bez içerisinde bekletilerek geleneksel üretim tarifindeki dinlendirme işlemi tamamlanıyor.
Türk Patent ve Marka Kurumunun tescil belgesinde bu uygulama, kömenin bez içinde terletilmesi ve dinlendirilmesi olarak açıklanıyor. Bu süre, 15-20 günlük asıl kurutma aşamasından ayrı tutuluyor.
Zile Kömesi'nde nennileme ne anlama geliyor?
Nennileme, Zile Kömesi'nin dış yüzeyinin isteğe bağlı olarak buğday nişastasıyla kaplanması işlemidir. Tescil belgesine göre bu uygulama yüzeydeki nemin azaltılmasına ve ürünün korunmasına katkı sağlıyor.
Nennileme zorunlu bir aşama olarak tanımlanmıyor. Bu nedenle bütün Zile Kömelerinin mutlaka nişastayla kaplandığını söylemek doğru değil.
Coğrafi işaretle tanımlanan geleneksel üretim yönteminde gıda katkı maddeleri ve aroma vericiler kullanılmıyor.
Zile Kömesi ne zaman coğrafi işaret aldı?
Zile Kömesi, 1 Kasım 2017 tarihinde Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından 224 sicil numarasıyla mahreç işareti olarak tescil edildi. Zile Ticaret ve Sanayi Odasının ürün için yaptığı başvurunun tarihi ise 14 Mart 2014.
Tescil kaydında 2018 ve 2019 yıllarında gerçekleştirilen düzenlemeler de bulunuyor. Orta Karadeniz Kalkınma Ajansının 2025 tarihli coğrafi işaretli ürünler kataloğunda da kömenin geleneksel hazırlanışına yer veriliyor.
Coğrafi işaret kapsamındaki üretimde Tokat'ta yetişen cevizler ve Narince üzümü kullanılması, bütün üretim aşamalarının ise Zile ilçesi sınırları içerisinde gerçekleştirilmesi gerekiyor.
Bu koşullar, Zile Kömesi'nin yalnızca kullanılan malzemelerle değil, cevizlerin hazırlanmasından hasuda kaplamasına, uzun kurutma sürecinden çileye yatırmaya kadar uzanan üretim yöntemiyle de tanımlandığını gösteriyor.