Tokat’ın Zile ilçesinde sürdürülen panayır geleneğinin kökleri, akademik bir araştırmaya göre Antik Çağ’daki Sakaia Festivali’ne kadar uzanıyor olabilir. Karadeniz Araştırmaları dergisinde 26 Eylül 2025’te yayımlanan Murat Tekin imzalı çalışma, günümüzdeki Zile Panayırı’nın antik dönemdeki festival geleneğinin zaman içerisinde değişerek devam etmiş bir uzantısı olduğunu ileri sürüyor.
Zile Panayırı’nın geçmişi ne kadar eski?
Araştırmaya göre bugünkü Zile, Hititler döneminde Anziliya, Antik Çağ’da ise Zela adıyla biliniyordu. Çalışmada yerleşimin Hititler döneminde bir kült merkezi olduğu, daha sonraki dönemlerde ise tapınak devleti niteliği kazandığı aktarılıyor.
Bu tarihsel özellikleri nedeniyle Zela’nın yalnızca yerleşim alanı değil, dini törenler ve geniş katılımlı buluşmalar açısından da önemli bir merkez olduğu değerlendiriliyor.
Sakaia Festivali ile Zile Panayırı arasında nasıl bir bağ kuruluyor?
Akademik çalışmada, Perslerin Zela’da Sakalar’a karşı kazandığı zaferin ardından tanrıça Anāhitā veya Anaïtis adına bir tapınak kurulduğu ve zafer gününün Sakaia adıyla festivale dönüştürüldüğü belirtiliyor.
Makalede, Antik Çağ’daki bu festival geleneği ile sonraki dönemlerde Zile’de görülen pazar ve panayır kültürü arasında tarihsel süreklilik izleri bulunduğu savunuluyor. Araştırmanın temel sonucu, bugünkü Zile Panayırı’nın Sakaia Festivali’nin zamanla dönüşmüş bir devamı olabileceği yönünde.
Ancak bu bağlantı akademik çalışmanın tarihsel yorumu niteliğinde. Zile Panayırı’nın Sakaia Festivali’nin kesintisiz ve doğrudan devamı olduğu, tartışmasız arkeolojik bir gerçek olarak sunulmamalı.
Osmanlı döneminde Zile Panayırı neden önemliydi?
Zile Belediyesi’nin resmî kayıtları da panayırı ilçenin köklü kültürel miraslarından biri olarak tanımlıyor. Belediyenin 2023 tarihli duyurusunda Zile Panayırı, Osmanlı döneminin altı büyük panayırından biri olarak nitelendirildi.
Bu ifade belediyenin resmî beyanına dayanıyor. Araştırmada söz konusu sınıflandırmayı ayrıca doğrulayan bağımsız bir Osmanlı arşiv kaydı incelenmediği için bu bilgi belediyenin değerlendirmesi olarak ele alınmalı.
Zile Panayırı bugün nasıl yaşatılıyor?
Belediyenin 2025 yılı programında panayırın 1-20 Ekim tarihleri arasında düzenlendiği, yöresel ürünlerin, ticaret stantlarının, kültürel etkinliklerin ve lunapark alanının bir arada bulunduğu açıklandı.
Bu yapı, Zile Panayırı’nın yalnızca alışveriş yapılan bir pazar olmadığını; ekonomik, sosyal ve kültürel işlevleri birlikte taşıyan bir buluşma geleneği olduğunu gösteriyor. Yöresel ürünlerin satıldığı stantlar ve eğlence alanları, panayırın geçmişten bugüne değişen biçimlerle sürdürülmesini sağlıyor.
Zile Panayırı neden kültürel miras olarak görülüyor?
Akademik araştırma Antik Çağ’a uzanan bir köken ihtimalini tartışırken, Zile Belediyesi’nin kayıtları panayırın yakın tarih boyunca yaşayan bir gelenek olarak sürdüğünü ortaya koyuyor. Böylece Zile Panayırı, ticaretin yanı sıra ilçenin toplumsal hafızasını taşıyan kültürel bir buluşma olarak öne çıkıyor.
2025 yılı için açıklanan 1-20 Ekim tarihleri yalnızca o yılın programına ait. Sonraki yıllarda panayırın aynı tarihlerde düzenleneceğine ilişkin otomatik bir çıkarım yapılmamalı.