Tokat'ın Zile ilçesiyle özdeşleşen Zile Pekmezi, beyaza yakın rengini ve katı kıvamını üretim sırasında uygulanan ağartma ve çırpma işleminden alıyor. Alışılmış koyu renkli pekmezlerden farklı görünmesinin temel nedeni yalnızca kullanılan üzüm değil, üzüm şırasının işlenmesinden sonra uygulanan özel üretim yöntemi. Türk Patent ve Marka Kurumunun coğrafi işaret tescil belgesinde, pekmezin yumurta akıyla ağartılarak kendine özgü yapıya kavuşturulduğu açıklanıyor.
Tokat'ın geleneksel lezzetlerinden biri olan Zile Pekmezi, 17 Kasım 2009 tarihinde mahreç işaretiyle tescillendi. Zile Ticaret Borsasının başvurusuyla koruma altına alınan ürün, üzümün işlenmesinden ağartma ve katılaştırma aşamasına kadar uzanan üretim tekniğiyle diğer pekmez çeşitlerinden ayrılıyor.
Zile pekmezi neden beyaz oluyor?
Zile Pekmezi'nin beyaza yakın renginin oluşmasında yumurta akıyla yapılan ağartma ve pekmezin çırpılarak işlenmesi etkili oluyor. TÜRKPATENT'in 118 numaralı tescil belgesine göre koyulaştırılan üzüm şırası, ağartma işleminden geçirilerek katı pekmez haline getiriliyor.
Üretimin bu aşamasında pekmez karıştırılıyor veya çarpma yöntemiyle işleniyor. Karışımın içine hava girmesi, renginin açılmasına ve yoğun kıvamının oluşmasına katkıda bulunuyor.
Böylece başlangıçta üzüm şırasından elde edilen ürün, geleneksel akışkan pekmezlerden farklı olarak açık renkli ve katı bir yapıya kavuşuyor.
Zile pekmezi nasıl yapılır?
Zile Pekmezi'nin üretimi üzümlerin hazırlanmasıyla başlıyor. Türk Patent ve Marka Kurumunun tescil belgesinde açıklanan modern üretim yöntemine göre üzümler önce ayıklanıyor, yıkanıyor ve saplarından ayrılıyor.
Ardından üzümler ezilerek presleniyor ve şıraları çıkarılıyor. Elde edilen şıranın asitliği azaltılıyor, durultma işlemi uygulanıyor ve koyulaştırma aşamasına geçiliyor.
Üretimin ayırt edici bölümünü ise koyulaştırılan pekmezin yumurta akıyla ağartılması ve çırpılarak katılaştırılması oluşturuyor. Bu aşama, Zile Pekmezi'nin hem rengini hem de kıvamını belirleyen temel işlemler arasında bulunuyor.
Orta Karadeniz Kalkınma Ajansının 2025 tarihli Coğrafi İşaretli Ürünler Kataloğu da yumurta akı eklenerek gerçekleştirilen çırpma ve katılaştırma işlemlerini ürünün geleneksel özellikleri arasında gösteriyor.
Zile pekmezinin içinde hangi malzemeler var?
Zile Pekmezi'nin temel hammaddesi üzümden elde edilen şıra. Resmî tescil belgesinde ağartma işleminde yumurta akı kullanıldığı belirtiliyor.
Üretim tarifinde ayrıca çöğen, bal veya bal peteği, süt, süt tozu ve yoğurt gibi yardımcı bileşenlerin isteğe bağlı olarak kullanılabildiği açıklanıyor.
Ancak bu malzemelerin tamamı zorunlu değil. Üreticilerin aynı yardımcı bileşenleri kullandığına ilişkin doğrulanmış bir bilgi bulunmuyor. Ürünün ayırt edici özelliği, tescil belgesinde tanımlanan üretim ve ağartma yöntemiyle ilişkilendiriliyor.
Zile pekmezi ne zaman coğrafi işaret aldı?
Zile Pekmezi, 17 Kasım 2009 tarihinde 118 tescil numarasıyla mahreç işareti aldı. Türk Patent ve Marka Kurumunun siciline göre başvuru, Zile Ticaret Borsası tarafından 20 Ekim 2006 tarihinde yapıldı.
Ürünün coğrafi işaret başvurusu 15 Mart 2009 tarihli Resmî Gazete'de ilan edildi. Tescil işlemi ise aynı yılın 17 Kasım tarihinde tamamlandı.
Mahreç işaretinin coğrafi sınırı Tokat'ın Zile ilçesi olarak tanımlanıyor. Bu tescil, Zile Pekmezi'nin belirlenmiş özelliklerini ve yöreyle bağlantılı üretim geleneğini koruma amacı taşıyor.
Zile pekmezinin diğer pekmezlerden farkı ne?
Zile Pekmezi'nin en belirgin farkı, açık rengi, katı kıvamı ve çırpılarak ağartılmasına dayanan üretim tekniği. Geleneksel sıvı pekmezlerden farklı yapısı, üzümün işlenmesinden sonra uygulanan işlemlerle ortaya çıkıyor.
TÜRKPATENT'in tescil belgesi ile Orta Karadeniz Kalkınma Ajansının 2025 yılı kataloğu bu özellikleri doğruluyor. Bununla birlikte 2026 yılına ait güncel üretici sayısı, yıllık üretim miktarı ve kilogram satış fiyatı konusunda doğrulanmış resmî veri bulunmuyor.