Tokat mutfağının geleneksel hamur işlerinden çökelekli katmer, aynı temel hamurun iki farklı biçimde hazırlanmasıyla dikkat çekiyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının Kültür Portalı'nda yer alan Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü tarifine göre hamurun bir bölümü çökelekli içle hazırlanırken diğer bölümü yağlanıp katlanarak dinlendiriliyor; iki ürün de daha sonra sac üzerinde pişiriliyor.
Tokat çökeleklisi için hangi malzemeler kullanılıyor?
Resmî tarifte 1 litre su, alabildiği kadar un, yarım kilogram çökelek, 250 gram eritilmiş tereyağı, bir demet ince kıyılmış maydanoz, 4-5 dal yeşil soğan ve tuz kullanılıyor.
Hazırlığın ilk aşamasında su, tuz ve un yoğrularak temel hamur elde ediliyor. Daha sonra bu hamur iki ayrı bölüme ayrılıyor ve farklı biçimlerde işleniyor.
Hamurun ilk bölümü nasıl hazırlanıyor?
Hamurun bir bölümü yumruk büyüklüğünde bezelere ayrılıyor. Bezeler açıldıktan sonra üzerleri yağlanıyor, önce enine sonra boyuna üçe katlanıyor ve nemli bir bezin altında dinlenmeye bırakılıyor.
Dinlenen bu kare hamurlar daha sonra yeniden açılıyor. Yaklaşık yarım parmak kalınlığına getirilen katmerler sac üzerinde pişirilirken iki yüzleri de yağlanıyor.
Çökelekli kısmı nasıl yapılıyor?
Hamurun ikinci bölümü yumurta büyüklüğünde bezelere ayrılıyor ve ince biçimde açılıyor. İç harç ise çökelek, ince kıyılmış maydanoz, yeşil soğan ve tuzun karıştırılmasıyla hazırlanıyor.
Hazırlanan harç açılan hamurun yarısına yayılıyor. Hamurun diğer yarısı üzerine kapatılıyor ve kenarları bastırılarak yarım ay biçimi veriliyor.
Sacda pişirmenin püf noktası ne?
Kültür Portalı tarifine göre çökelekli parçaların ilk yüzü sacda yağ kullanılmadan pişiriliyor. Hamur çevrildikten sonra pişen yüz yağlanıyor; diğer taraf piştikten sonra aynı işlem tekrarlanıyor.
Katmer bölümünde ise dinlendirilen hamurlar sac üzerinde iki yüzü de yağlanarak pişiriliyor. Böylece aynı temel hamurdan iki farklı hazırlama ve pişirme tekniği ortaya çıkıyor.
Hamur neden iki farklı yöntemle hazırlanıyor?
Kültür Portalı tarifinde bu uygulamanın tarihsel veya teknik nedeni ayrıca açıklanmıyor. Doğrulanabilen nokta, çökelekli katmer tarifinde aynı temel hamurun bir bölümünün çökelekli içle yarım ay biçiminde hazırlanması, diğer bölümünün ise yağlanıp katlanarak dinlendirilmesidir.
Bu nedenle iki yöntemin ortaya çıkış nedeni konusunda kaynak dışı bir açıklama yapmak yerine tarifteki geleneksel uygulamayı esas almak gerekiyor.
Tokat çökeleklisi nasıl servis ediliyor?
Resmî tarifte çökeleklilerin mutlaka sıcak servis edilmesi öneriliyor. Katmerlerin ise sıcak, ılık veya soğuk tüketilebileceği belirtiliyor.
Tokat'ta yayımlanan yerel bir mutfak içeriğinde çökeleklinin Tokat çökeleğiyle hazırlandığı ve katmerin geleneksel olarak sac üzerinde, odun ateşinde pişirildiği de aktarılıyor. Ancak Kültür Portalı ana tarifinde odun ateşi zorunlu bir koşul olarak belirtilmiyor.