Tokat'ın merkezinde bulunan Gök Medrese, Selçuklu döneminden günümüze ulaşan mimarisi kadar çevresinde şekillenen sıra dışı halk anlatılarıyla da tanınıyor. Halk arasında Kırk Kızlar Medresesi ve Pervane Medresesi olarak da bilinen yapı, yüzyıllardır anlatılan bir rivayete ve bu rivayet etrafında gelişen ziyaret geleneklerine ev sahipliği yapıyor.
Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün verdiği bilgilere göre 1277 yılında Muineddin Süleyman Pervane tarafından yaptırılan yapı, ilk döneminde darüşşifa olarak kullanıldı. Mutlu Özgen'in 26 Aralık 2025 tarihinde Ortaçağ Araştırmaları Dergisi'nde yayımlanan akademik çalışması ise Gök Medrese çevresindeki Kırk Kızlar anlatısını ve halk inançlarını ele alıyor.
Gök Medrese'deki Kırk Kızlar efsanesi nasıl ortaya çıktı?
Halk arasında aktarılan rivayete göre, darüşşifada bir perşembe günü hazırlanan yemekten zehirlenen 40 genç kız hayatını kaybetti ve yapının içerisindeki bölüme defnedildi. Bu anlatı nedeniyle medrese, zamanla Kırk Kızlar Medresesi adıyla da anılmaya başladı.
Araştırmada, yapının ana eyvanının sağ tarafındaki kubbeli bölümde bulunan 20 kabirde ikişer kızın yattığına ilişkin halk inancına da yer veriliyor. Ancak kırk kızın zehirlenerek hayatını kaybettiği anlatısını tarihsel bir olay olarak doğrulayan bağımsız bir belge bulunmuyor. Bu nedenle hikâye, kesin tarihsel bilgi değil, bölgenin sözlü kültüründe yaşayan bir rivayet olarak değerlendiriliyor.
Yedi Perşembe ziyareti ve horoz adağı geleneği
Kırk Kızlar anlatısı çevresinde gelişen geleneklerin başında yedi perşembe boyunca yapılan ziyaretler geliyor. Mutlu Özgen'in araştırmasında, özellikle kız çocukları için kabirlerin bulunduğu bölümde dua edilmesi ve horoz adağında bulunulması gibi uygulamalar aktarılıyor.
Bu ziyaretlerde çocukların sağlık ve iyilik dilekleriyle kabirlerin arasında gezdirildiği de belirtiliyor. Söz konusu uygulamalar, geçmişte yöre halkının benimsediği geleneksel inanç pratikleri arasında yer alıyor.
Hemecik bebek geleneği nedir?
Gök Medrese çevresindeki en ilginç halk geleneklerinden biri de Hemecik adı verilen yapma bebeklerle ilgili. Araştırmada aktarılan uygulamaya göre ziyaretçiler, kumaş ve benzeri malzemelerden hazırlanan küçük bebekleri kabirlerin arasına bırakıyordu.
Mutlu Özgen'in 2018 yılında yayımlanan ve 1998-2000 yılları arasındaki saha çalışmalarına dayanan araştırmasında da Gök Medrese çevresindeki geleneksel ziyaretler ve halk inançları incelendi. Bu çalışma, söz konusu uygulamaların geçmişteki toplumsal hafızadaki yerini anlamaya yardımcı oluyor.
Gök Medrese'nin tarihî önemi
Gök Medrese, yalnızca Kırk Kızlar anlatısıyla değil, Selçuklu döneminin sağlık ve mimari anlayışını yansıtan tarihî kimliğiyle de Tokat'ın önemli kültür varlıkları arasında bulunuyor. 2020-2024 yılları arasında restorasyon çalışmaları gerçekleştirilen yapı, restorasyonun ardından Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesine tahsis edildi.
Gök Medrese çevresinde anlatılan efsaneler ve sürdürüldüğü geçmiş araştırmalarda kaydedilen gelenekler, Tokat'ın tarihinin yalnızca taş yapılar ve mimari eserlerden ibaret olmadığını; sözlü kültürün de şehrin geçmişinde önemli bir yer tuttuğunu gösteriyor.