Tokat keşkeğinin geleneksel tarifinde dikkat çeken malzemelerden biri çemen. Kültür ve Turizm Bakanlığının Türkiye Kültür Portalı'nda yer alan tarife göre koyun eti, yarma ve nohutla hazırlanan yemeğe pişirme sırasında 2 yemek kaşığı çemen ekleniyor. Nohutun bir gece önceden ıslatılmasıyla başlayan hazırlık, yemeğin kaynadıktan sonra yaklaşık 4-5 saat pişirilmesiyle devam ediyor.
Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü kaynaklı tarifte keşkek, uzun pişirme süresi ve bir arada kullanılan malzemeleriyle öne çıkıyor. Çemenin yalnızca servis sırasında eklenmemesi, doğrudan pişirme karışımına katılması ise tarifin en dikkat çekici ayrıntılarından birini oluşturuyor.
Tokat keşkeğinin içinde neler var?
Kültür ve Turizm Bakanlığının yayımladığı geleneksel Tokat keşkeği tarifinde koyun eti, yarma, nohut, çemen, sarımsak, tereyağı, pul biber ve tuz kullanılıyor.
Tarifte belirtilen malzemeler şöyle: 2 kilogram koyun eti, 3 kase yarma, 1,5 su bardağı nohut, 2 yemek kaşığı çemen, 1 baş sarımsak ve 6 çorba kaşığı tereyağı. Bunlara pul biber ve tuz da ekleniyor.
Et için koyunun but veya sırt bölümünün tercih edilebileceği belirtiliyor. Yarma miktarı kaseyle ölçülürken nohut için su bardağı kullanılıyor. Resmî tarifte bu ölçülerin gram karşılıkları verilmediğinden farklı bir ağırlık hesabı yapılmıyor.
Keşkeğin hazırlanmasında su miktarı da sabit bir litre ölçüsüyle sınırlandırılmıyor. Etin haşlanması sırasında oluşan su yeterli gelmezse normal su eklenebileceği ifade ediliyor.
Tokat keşkeğine çemen neden ekleniyor?
Tokat keşkeğinin resmî tarifinde çemen, pişirme sırasında diğer malzemelerle birleştiriliyor. İki yemek kaşığı çemen önce az miktarda suyla eziliyor, ardından tuz, baharat ve tereyağıyla karıştırılarak tencereye katılıyor.
Bu yöntem, çemenin yemeğin üzerinde kullanılan son bir sos olmaktan farklı bir işleve sahip olduğunu gösteriyor. Çemen, koyun eti, nohut ve yarmayla birlikte pişen karışımın bir parçası haline geliyor.
Tokat mutfağında çemenin ayrı bir yeri de bulunuyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının Tokat çemenine ilişkin kültür kaydında bu yöresel ürünün çeşitli baharatlar, sarımsak, tuz ve suyla hazırlandığı belirtiliyor.
Ancak keşkekte kullanılan çemenin bütün baharat oranları resmî yemek tarifinde açıklanmıyor. Ayrıca çemenin yalnızca Tokat keşkeğinde kullanıldığına veya diğer yörelerin keşkeklerinde hiç bulunmadığına ilişkin doğrulanmış bir bilgi yok.
Tokat keşkeği nasıl yapılır?
Geleneksel Tokat keşkeğinin hazırlanışı, nohudun bir gece önceden sıcak suyla ıslatılmasıyla başlıyor. Ertesi gün nohut, koyun etiyle birlikte büyük bir tencerede haşlanıyor.
Nohut hafifçe yumuşadıktan sonra karışıma yarma ekleniyor. Pişirme sırasında tenceredeki et suyu yeterli değilse normal su ilave edilebiliyor.
Sonraki aşamada çemen az miktarda su içinde eziliyor. Tuz, pul biber ve tereyağıyla birleştirilen bu karışım tencereye aktarılıyor. Sarımsak da tarifin kullanılan malzemeleri arasında yer alıyor.
Malzemeler kaynamaya başladıktan sonra tencerenin kapağı kapatılıyor. Yemek, kısık ateşte veya ekmek fırınında uzun süre pişmeye bırakılıyor.
Kültür Portalı'ndaki tarifte pişirme sonunda ayrıca tokmakla dövme veya uzun süre çırpma işlemi anlatılmıyor. Bu nedenle farklı bölgelerde uygulanan keşkek hazırlama yöntemleri Tokat'ın bu tarifine eklenmemeli.
Keşkek neden 4-5 saat pişiriliyor?
Resmî tarife göre Tokat keşkeği, karışım kaynamaya başladıktan sonra kapağı kapalı biçimde yaklaşık 4-5 saat pişiriliyor. Bu süre boyunca yemek kısık ateşte veya ekmek fırınında hazırlanabiliyor.
Buradaki 4-5 saatlik süre, yemeğin bütün hazırlık aşamalarını kapsamıyor. Nohudun bir gece önceden ıslatılması ve etle birlikte ilk haşlama işlemi, uzun pişirme aşamasından önce gerçekleştiriliyor.
Dolayısıyla Tokat keşkeğini hazırlamak için yalnızca 4-5 saat ayırmanın yeterli olduğu söylenemez. Tarif, ön hazırlıktan pişirmeye uzanan bir süreç içeriyor.
Kültür Portalı'nda yemeğin mutlaka odun ateşinde veya yalnızca taş fırında hazırlanması gerektiği belirtilmiyor. Kısık ateşte pişirme de geleneksel tarifin sunduğu seçenekler arasında bulunuyor.
Tokat keşkeği nasıl servis ediliyor?
Geleneksel tarife göre uzun süre pişirilen Tokat keşkeği sıcak olarak servis ediliyor. Koyun eti, yarma, nohut ve çemenin bir arada kullanıldığı yemek, Tokat'ın yöresel et yemekleri arasında yer alıyor.
Tarifte servis sırasında ayrıca uygulanması zorunlu bir soslama veya süsleme işlemi belirtilmiyor. Yemeğin hazırlanışında öne çıkan işlem, çemenin pişirme aşamasında diğer malzemelere katılması.
Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü kaynaklı keşkek kaydı ilk olarak 20 Şubat 2013'te yayımlandı ve 15 Ocak 2020'de güncellendi. Çemene ilişkin ayrı kültür kaydı ise 2014 yılında yayımlanıp 2018'de güncellendi.
Bu kayıtlar yeni bir gastronomi gelişmesini değil, Tokat mutfağında belgelenmiş geleneksel hazırlama biçimini anlatıyor. Yemeğin tarihsel olarak ilk ne zaman ortaya çıktığı veya Tokat'ın hangi ilçesinde daha yaygın hazırlandığı ise incelenen resmî tariflerde belirtilmiyor.