Tokat'ın yaklaşık 875 yıllık tarihî yapılarından Yağıbasan Medresesi, ortası açık bırakılan kubbesiyle Anadolu'nun en dikkat çekici erken dönem eğitim yapıları arasında bulunuyor. Danişmentli hükümdarı Nizamettin Yağıbasan tarafından 12. yüzyılın ortalarında yaptırılan medresenin kubbesi yaklaşık 14 metre çapında. Kültür ve Turizm Bakanlığının mimari envanterinde kubbenin ortasındaki bölüm aydınlık feneri olarak tanımlanıyor. Açıklığın gök bilimi eğitimiyle ilişkili olabileceği değerlendirilse de hangi amaçla tasarlandığı kesin olarak belgelenmiş değil.
Tokat merkezde Sulusokak'ta bulunan ve Çukur Medrese adıyla da bilinen yapı, Anadolu'nun en erken kapalı avlulu medreselerinden biri kabul ediliyor. Yaklaşık dokuz asır önce oluşturulan mimari düzeni, tonozlu odaları ve üzeri kubbeyle örtülü avlusuyla Danişmentli döneminin eğitim anlayışına ışık tutuyor.
Yağıbasan Medresesi'nin kubbesi neden açık?
Yağıbasan Medresesi'nin kubbesinin ortasında bulunan açıklık, Kültür ve Turizm Bakanlığının mimari envanterinde aydınlık feneri olarak tanımlanıyor. Ancak açıklığın yalnızca aydınlatma amacıyla mı, yoksa gök bilimiyle ilişkili çalışmalar için de mi tasarlandığı kesin olarak bilinmiyor.
Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün açıklamasına göre medresenin avlusunu örten kubbe yaklaşık 14 metre çapında. Kubbenin orta bölümündeki açıklığın ise yaklaşık 10 metre olduğu belirtiliyor. Bu iki ölçü, kubbenin tamamını ve ortasındaki açık bölümü ifade ediyor.
Millî Eğitim Bakanlığının Okul Dışı Öğrenme Ortamları platformunda Yağıbasan Medresesi'nin açık kubbeli mimarisinin gök bilimi eğitimiyle ilişkili olabileceğine dikkat çekiliyor. Türk Maarif Ansiklopedisi de yapıyı Anadolu'da gök bilimi ve tıp eğitimiyle ilişkilendirilen erken dönem yüksek eğitim kurumları arasında değerlendiriyor.
Bununla birlikte medresenin kubbe açıklığının doğrudan astronomik gözlem için tasarlandığını gösteren kesin bir dönem belgesi veya kullanılan gözlem araçlarına ilişkin doğrulanmış kayıt araştırmada bulunmuyor. Bu nedenle yapının bir gözlemevi olarak inşa edildiği kesin biçimde söylenemiyor.
Yağıbasan Medresesi ne zaman ve kim tarafından yaptırıldı?
Tokat Yağıbasan Medresesi, Kültür ve Turizm Bakanlığının gezi tanıtımına göre 1151-1152 yıllarında Danişmentli hükümdarı Nizamettin Yağıbasan tarafından yaptırıldı. Yapının inşa tarihi farklı resmî kaynaklarda 12. yüzyılın ortalarına yerleştiriliyor.
Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü medresenin yapımını 1148-1157 yılları arasına tarihlendirirken Kültür Portalının gezi kaydında 1151-1152 tarihleri yer alıyor.
Bu tarihlendirmeler esas alındığında medrese, 2026 yılında yaklaşık 875 yıllık geçmişe sahip. Ancak inşaatın tamamlandığı kesin gün ve yıl konusunda kaynaklar arasında farklı değerlendirmeler bulunduğundan yapının tam olarak 875 yıl önce tamamlandığı ileri sürülemiyor.
Danişmentli dönemine ait eğitim yapılarının erken örneklerinden biri olan medrese, sonraki yüzyıllarda da tarihî kimliğini korudu. Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün kayıtlarında yapının 1247 yılında Anadolu Selçuklu Sultanı II. İzzettin Keykavus döneminde onarım gördüğü belirtiliyor.
Medresenin kitabesindeki 1247 tarihi neden tartışmalı?
Yağıbasan Medresesi'nin tarihine ilişkin dikkat çekici ayrıntılardan biri, yapının kitabesinde okunan tarihle banisinin yaşadığı dönem arasındaki farklılık.
Kültür ve Turizm Bakanlığının ayrıntılı kültür envanterine göre Tokat Müzesi'nde bulunduğu belirtilen kitabede Hicri 645, Miladi 1247 tarihi yer alıyor. Ancak medreseyi yaptırdığı kabul edilen Nizamettin Yağıbasan'ın 1164 yılında öldüğü kaydediliyor.
Bu nedenle 1247 tarihinin yapının ilk inşa yılı olamayacağı değerlendiriliyor. Kültür envanterinde, kitabenin aslında Hicri 546 yani Miladi 1151 tarihini ifade etmesi gerektiği ve rakamların yer değiştirmiş olabileceği görüşüne yer veriliyor.
Ancak bunun kesinleşmiş bir yazım hatası olduğu söylenemiyor. Kitabedeki tarih ile medresenin daha sonra geçirdiği onarım arasındaki ilişkinin de ayrıca akademik kanıtlarla değerlendirilmesi gerekiyor.
Medresenin içinde nasıl bir mimari düzen bulunuyor?
Tokat Yağıbasan Medresesi, tek katlı ve iki eyvanlı kapalı avlu düzeniyle tanımlanıyor. Yapının merkezindeki avlu, ortası açık kubbeyle örtülmüş durumda.
Kültür Portalının mimari envanterine göre medreseye kuzey cephesindeki taçkapıdan giriliyor. Güneyde ana eyvan, batıda ise ikinci eyvan bulunuyor. Ana eyvanın iki yanında ikişer oda, batıdaki eyvanın kuzeyinde de iki oda yer alıyor.
Avlunun kuzey ve doğu bölümlerindeki odalar L biçiminde sıralanıyor. Kemerli kapılarla avluya açılan bu mekânlarda mazgal pencereleri bulunuyor. Odaların ve eyvanların üzeri beşik tonozlarla örtülmüş.
Yapının inşasında ağırlıklı olarak moloz taş kullanılmış. Kubbenin bazı bölümlerinde, kemerlerde ve tromplarda ise tuğlaya yer verilmiş. Mimari düzenin sade ve süslemesiz oluşu, dönemin yapı anlayışını yansıtan özellikler arasında gösteriliyor.
Bu plan, medresenin merkezindeki avlu ile çevresindeki eğitim mekânları arasında doğrudan bağlantı kurulmasını sağlıyor. Ancak odaların tamamının hangi dersler veya faaliyetler için kullanıldığına ilişkin ayrıntılı dönem kayıtları doğrulanmış değil.
Tokat'ta iki Yağıbasan Medresesi mi var?
Tokat ilinde Yağıbasan adıyla bilinen iki ayrı tarihî medrese bulunuyor. Bunlardan biri Tokat merkezde Sulusokak'ta, diğeri ise Niksar ilçesinde Niksar Kalesi içerisinde yer alıyor.
Niksar Belediyesinin resmî tanıtımına göre Niksar Yağıbasan Medresesi 1157-1158 yıllarında yaptırıldı. Kültür ve Turizm Bakanlığının ayrı envanter kaydında ise yapım yılı 1157 olarak belirtiliyor.
Niksar'daki medrese de kapalı avlulu mimari düzeniyle tanınıyor. Ancak bu yapının kubbesinin çapı yaklaşık 11 metre. Tokat merkezdeki medresenin kubbesi ise yaklaşık 14 metre çapında.
Niksar Yağıbasan Medresesi'nin bir bölümü kale surlarına yaslanıyor. Yapının doğu ve kuzey kesimlerinde eyvanlar, batı bölümünde ise beşik tonozlu küçük mekânlar bulunuyor.
Her iki yapı da Nizamettin Yağıbasan'ın adıyla ilişkilendirilen Danişmentli dönemi eğitim mirasının önemli örnekleri arasında yer alıyor. Ancak farklı tarihlerde inşa edilmiş, farklı yerleşimlerde bulunan iki ayrı medrese oldukları unutulmamalı.
Yağıbasan Medresesi nerede bulunuyor?
Tokat merkezdeki Yağıbasan Medresesi, Cemalettin Mahallesi Sulusokak'ta, Takyeciler Camisi'nin güneyinde bulunuyor. Çukur Medrese adıyla da bilinen yapı, kentin tarihî merkezindeki mimari eserler arasında yer alıyor.
Kültür ve Turizm Bakanlığının gezi kayıtlarında medrese, Tokat'ın tarihî ve kültürel ziyaret noktalarından biri olarak tanıtılıyor. Aynı bölgede farklı dönemlere ait mimari eserlerin bulunması, Sulusokak'ın kent tarihini keşfetmek isteyenler açısından önemini artırıyor.
Kültür Portalının ayrıntılı envanterine göre yapı, 10 Mart 1979 tarihli ve A.1549 sayılı kararla tescil edildi.
Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün eski kayıtlarında medresenin Türk Bilim Tarihi Müzesi olarak değerlendirilmesine yönelik hazırlıklardan söz ediliyor. Daha yeni yayınlarda ise yapının 2022 yılında Türk-İslam Bilim Tarihi Müzesi olarak yeniden hizmete açıldığı belirtiliyor.
Ancak 8 Ekim 2026 itibarıyla medresenin güncel ziyaret saatleri, giriş ücreti ve işletme durumu bağımsız bir resmî ziyaretçi duyurusuyla doğrulanamadı. Bu nedenle ziyaret planı yapılırken güncel kurum bilgilerinin kontrol edilmesi gerekiyor.