Tokat’ın geleneksel çalgılarından telli zurnanın yapımı, ağacın yıllarca kurutulmasıyla başlayan ve günler süren el işçiliğiyle devam eden uzun bir süreçten oluşuyor. Tokat İl Millî Eğitim Müdürlüğünün “Şehrimiz Tokat” öğretim materyalinde adı geçen zurna ustası Oktay Dursun’un üretiminde erik ve kayısı gibi ağaçlar önce doğal biçimde kurutuluyor; ardından tornalama, delik açma, şekillendirme, tel takma ve boyama işlemleri uygulanıyor. 2018 ve 2020 tarihli kaynaklarda ağacın yaklaşık iki yıl beklendiği, zurnanın işlenmesinin ise yaklaşık üç gün sürdüğü aktarılıyor.
Tokat telli zurnası neden uzun sürede hazırlanıyor?
Üretimin en uzun bölümü, zurnaya dönüşecek ağacın hazırlanması. Kaynaklarda erik ve kayısı ağaçlarının kesildikten sonra doğal olarak kurutulduğu belirtiliyor. Oktay Dursun’un 2020’de aktarılan açıklamasında, Tokat yöresine ait telli zurna için kullanılan erik ağacının yaklaşık iki yıl kurutulduğu ifade ediliyor.
Bununla birlikte bütün kaynaklar aynı süreyi vermiyor. 2018 ve 2020 tarihli kayıtlarda yaklaşık iki yıl veya 24 aylık bekleme süresinden söz edilirken, 2021 tarihli bazı yayınlarda bu sürenin yaklaşık üç yıla çıkabildiği belirtiliyor. Bu nedenle kurutma süresini değişmez bir standart olarak değil, kullanılan ağaç ve üretim koşullarına göre değişebilen uzun bir hazırlık dönemi olarak değerlendirmek gerekiyor.
Zurnanın işlenmesi neden yaklaşık üç gün sürüyor?
Ağaç yeterince kuruduktan sonra zurnanın asıl yapım aşamasına geçiliyor. Kaynaklarda üretim sürecinin tornadan geçirme, deliklerin açılması, gövdenin şekillendirilmesi, tellerin takılması ve boyama gibi birbirini takip eden işlemlerden oluştuğu anlatılıyor.
Bu aşamaların tamamlanmasının yaklaşık üç gün sürdüğü farklı tarihli kaynaklarda ortak biçimde yer alıyor. Sürenin yalnız tek bir işleme değil, zurnanın gövdesinin biçimlendirilmesinden son ayrıntılarına kadar uzanan bütün el işçiliğine ait olduğu anlaşılıyor.
Telli zurnadaki tel ne işe yarıyor?
Tel yalnızca süsleme amacı taşımıyor. Oktay Dursun’un 2018’de aktarılan açıklamasına göre zurna kullanılırken ahşap ıslanıp gerilebiliyor. Gövdeye sarılan tellerin bu durumda meydana gelebilecek yarılma ve açılmaları azaltmaya yardımcı olduğu belirtiliyor.
Bu teknik açıklama Dursun’un kendi mesleki deneyimine dayanıyor. Telin koruyucu etkisine ilişkin araştırmada ayrıca bağımsız bir akademik malzeme testi bulunmadığı için bu özellik, ustanın geleneksel üretim tecrübesine dayanan bilgi olarak değerlendirilmelidir.
Oktay Dursun kimdir?
Tokat İl Millî Eğitim Müdürlüğünün öğretim materyalinde Oktay Dursun, telli ve telsiz zurna, kaval, balaban, mey ve davul yapan geleneksel çalgı ustalarından biri olarak yer alıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının Çalgı Yapımcıları Arşivi de Dursun’u YB2010.0153 arşiv numarasıyla Tokat’ta zurna yapımcısı olarak kayıt altına alıyor.
Kaynaklara göre Dursun zurna yapımını ailesinden öğrendi. 2020 tarihli kayıtta, ailede bu zanaatı sürdüren üçüncü kuşak olduğu ve ustası olan dedesi Duran Atılgan’ın 2002’deki vefatının ardından işi devam ettirdiği aktarılıyor.
Tokat telli zurnasını farklı kılan ne?
Tokat telli zurnasını ayırt eden temel unsurlar arasında uzun süre kurutulan ahşabın geleneksel yöntemlerle işlenmesi ve gövdeye tel uygulanması bulunuyor. Bazı yayınlarda bu model “Türkiye’nin yapımı en zor zurnası” olarak nitelendirilse de bunu doğrulayan karşılaştırmalı resmî veya akademik bir sınıflandırma bulunmuyor.
Doğrulanabilen çerçeve, Tokat’taki bu üretim geleneğinin yıllara yayılan ağaç hazırlığı, birkaç gün süren yoğun işçilik ve aile içinde aktarılan ustalık bilgisi üzerine kurulu olduğu yönünde. Oktay Dursun’un 2026’daki güncel üretim miktarı veya mesleği hangi ölçüde sürdürdüğüne ilişkin güncel birincil kaynak ise araştırmada tespit edilmedi.