Tokat’ın Zile ilçesiyle özdeşleşen beyaz pekmez, rengini tek bir aşamadan değil, üzüm şırasının berraklaştırılması, uzun süre çarpılıp karıştırılması ve ağartılmasıyla oluşan geleneksel üretim sürecinden alıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı Türkiye Kültür Portalı’ndaki tarife göre pekmez yaklaşık 6-7 saat boyunca çarpılıp karıştırılarak açık rengini kazanıyor. TÜRKPATENT’in coğrafi işaret belgesinde ise ağartmanın fiziksel çarpma-çırpma işlemlerinin yanı sıra yumurta akı veya çöven suyu kullanılarak da gerçekleştirilebildiği belirtiliyor.
Zile pekmezi nasıl yapılıyor?
Kültür Portalı’nda yer alan geleneksel tarife göre üretimin ilk aşamasında üzüm ile pekmez toprağı birlikte işlenerek şıra elde ediliyor. Şıra kaynama noktasına kadar ısıtıldıktan sonra dinlendiriliyor ve tortusundan ayrılıyor.
Yörede “kestirme” olarak adlandırılan bu aşamanın ardından berraklaşan şıra bakır tencereye alınıyor. Daha sonra kısık ateşte, yörede “güdel” adı verilen tahta kaşıkla karıştırılıyor.
“Çalma” işlemi nedir?
Kültür Portalı’nın tarifinde, pekmezin açık rengini kazanmasını sağlayan en dikkat çekici aşamalardan biri yaklaşık 6-7 saat süren çarpma ve karıştırma işlemi olarak anlatılıyor. Karışım bu süreçte kepçeyle savruluyor, köpürmesi ve taşması kontrol altında tutuluyor.
Bu uzun işlem, yörede “çalma” olarak bilinen beyaz pekmez geleneğinin temel bölümlerinden biri olarak aktarılıyor. Ancak resmî kaynaklar beyaz rengin yalnızca bu süre boyunca mekanik olarak karıştırılmasından kaynaklandığını söylemiyor.
Zile pekmezinin beyaz rengi nereden geliyor?
Beyazlık, uzun süreli çarpma-çırpma ve ağartma sürecinin birlikte sonucudur. TÜRKPATENT’in Zile Pekmezi için hazırladığı coğrafi işaret sicil belgesinde ürünün diğer pekmezlerden ayrılan özelliklerinden biri ağartma ve katılaştırma işlemi olarak tanımlanıyor.
Tescil belgesine göre geleneksel üretimde ağartma, çarpma ve çırpma gibi fiziksel işlemlerle yapılabiliyor; ayrıca yumurta akı veya çöven suyu da kullanılabiliyor. Bu nedenle Zile pekmezinin açık rengini yalnızca “6-7 saat karıştırılıyor” şeklinde tek bir nedene bağlamak eksik kalıyor.
Zile Pekmezi ne zaman coğrafi işaret aldı?
Türk Patent ve Marka Kurumu kayıtlarına göre Zile Pekmezi, 17 Kasım 2009 tarihinde 118 tescil numarasıyla mahreç işareti olarak tescillendi. Başvuru ise Zile Ticaret Borsası tarafından 20 Ekim 2006’da yapıldı.
Coğrafi işaret belgesi, ürünün hazırlanma biçimini ve Zile Pekmezi’ni diğer pekmezlerden ayıran üretim özelliklerini kayıt altına alıyor. Kültür Portalı’ndaki geleneksel ev tipi tarif ile tescil standardında yer alan üretim ayrıntıları aynı sürecin farklı yönlerini anlatıyor; bu nedenle iki yöntem tamamen aynı teknik tarif olarak değerlendirilmemeli.
Zile’de hangi üzüm çeşitleri kullanılıyor?
Kültür Portalı’nın ayrı bir Zile kaydında yörede 44 üzüm çeşidinin bulunduğu ve Narince’nin yaygın çeşitler arasında yer aldığı belirtiliyor. Ancak bu sayı güncel tarımsal üretim istatistiğiyle ayrıca doğrulanmış bir veri değil; resmî kültür kaydındaki tarihsel ve yerel tanımlama olarak ele alınmalı.
Zile Pekmezi’nin üretiminde üzümün şıraya dönüştürülmesinden berraklaştırma, kaynatma, çarpma ve ağartma aşamalarına kadar uzanan zahmetli süreç, ürünün ayırt edici yapısını oluşturuyor. Sağlık etkilerine ilişkin yerel tanıtım iddiaları ise bu araştırmada bağımsız tıbbi kaynaklarla doğrulanmadığı için kesin sağlık yararı olarak değerlendirilemez.