Tokat yazmacılığının sırrı ıhlamur ağacında: 30 ustayı buluşturan gelenek

Tokat yazmacılığında kumaşları süsleyen desenler, ıhlamur ağacından oyulan kalıplarla hazırlanıyor. Her renk için ayrı kalıp kullanılan Elvan Baskı geleneği, 2-4 Mayıs 2025 tarihlerindeki Tokat Yaşayan Miras Festivali'nde bir araya gelen 30 yazma ustasıyla yeniden gündeme taşındı.

Yayınlanma
Tokat yazmacılığının sırrı ıhlamur ağacında: 30 ustayı buluşturan gelenek

Tokat'ın geleneksel yazmacılığında renkli desenlerin ardında, ıhlamur ağacından hazırlanan baskı kalıpları ve kuşaktan kuşağa aktarılan bir ustalık bulunuyor. Çok renkli Elvan Baskı yönteminde her renk için ayrı kalıp kullanılması, kumaşın üzerindeki motifleri aşamalı bir çalışmanın ürünü hâline getiriyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı da bu geleneğin temsilcilerini 2-4 Mayıs 2025 tarihlerinde Tokat'ta düzenlenen Yaşayan Miras Festivali kapsamında bir araya getirdi. Anadolu'nun Yazmacıları Tokat'ta buluşmasına Bakanlığa kayıtlı 30 yazma ustası katıldı.

Tokat yazmalarını farklılaştıran yalnızca kullanılan renkler değil. Kalıpların hazırlanışı, desenlerin kumaşa aktarılması ve Tokat İçi Dolusu ile Tokat Elmalısı gibi yöresel motifler, bu el sanatının belirgin özellikleri arasında bulunuyor.

Zile Kalesi'nin kayalara oyulmuş sırrı: Roma tiyatrosu ve 1876'dan kalan izİçeriği görüntüle →

Tokat yazmacılığında neden ıhlamur ağacı kullanılıyor?

Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğüne göre ıhlamur ağacı, yumuşak ve kolay oyulabilir yapısı nedeniyle geleneksel yazma kalıplarının hazırlanmasında tercih ediliyor. Kurumun el sanatları tanıtımında ağacın dayanıklılığı ve yapıştırıcıyı iyi tutması da bu tercihin nedenleri arasında gösteriliyor.

Yazmacılıkta kalıbın hazırlanması, kumaş üzerine desen basılmasından önce gelen önemli bir aşama. Öncelikle ahşabın üzerine uygulanacak motif çiziliyor. Ardından nakış bul adı verilen küçük bir bıçakla desenin gerekli bölümleri oyuluyor.

Oyma işlemi tamamlandığında kumaşa aktarılacak şekli taşıyan baskı yüzeyi ortaya çıkıyor. Böylece yazmacılık, yalnızca kumaş boyamaya dayanan bir uygulama olmaktan çıkıyor; desen çizimi, ahşap oymacılığı ve baskı işlemlerini bir araya getiren bir zanaata dönüşüyor.

Niksar'da üç noktada çalışma: İki mahallede yol, Çanakçı Deresi'nde temizlikİçeriği görüntüle →

Ihlamur geleneksel kalıp yapımında öne çıksa da bütün ustaların yalnızca bu ağaçtan yararlandığına ilişkin kesin bir bilgi bulunmuyor. Bir kalıbın hazırlanma süresi ve kaç baskıda kullanılabildiği de resmî kaynakta belirtilmiyor.

Elvan Baskı nedir, renkli desenler nasıl hazırlanıyor?

Elvan Baskı, Tokat yazmacılığında birden fazla rengin ayrı ahşap kalıplarla kumaşa aktarıldığı geleneksel baskı yöntemi olarak biliniyor. Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün açıklamasına göre tek renkli bir motifte bir kalıp yeterli olabilirken çok renkli uygulamada her renk için farklı bir kalıp hazırlanıyor.

Niksar Pazartesi Pazarı pazar günü de kuruluyor: Tezgâhlarda neler var?İçeriği görüntüle →

Bu yöntemde desenin bütünlüğünü korumak önemli. Aynı motifin farklı renklerden oluşan bölümleri, hazırlanan kalıpların kullanılmasıyla kumaş üzerinde bir araya getiriliyor.

Elvan Baskı'nın ayırt edici yönü, renklerin yalnızca boya seçimiyle değil, kalıp hazırlama ve uygulama aşamalarıyla da ilişkilendirilmesi. Her yeni renk, ustanın desen üzerindeki çalışmasına başka bir aşama ekliyor.

Ancak Tokat'ta üretilen bütün yazmalar çok renkli değil. Kullanılan kalıp sayısı da motifin biçimine ve renk düzenine göre değişebiliyor.

Tokat yazmalarındaki elma ve üzüm desenleri neyi anlatıyor?

Tokat İçi Dolusu ve Tokat Elmalısı, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün yöreye özgü örnekler arasında gösterdiği geleneksel yazma desenleri. Bu motiflerde kırmızı, kırmızı-mor ve siyah zeminler dikkat çekiyor.

Tokat Barosunda seçim günü: Genel kurul tamamlandı, yeni başkan belirlenecekİçeriği görüntüle →

Tokat alı veya Tokat kırmızısı olarak bilinen renk, geleneksel yazmacılığın tanıtımında öne çıkan zemin tonlarından biri. Kurumun açıklamasında bu rengin koyulaştırılmış kırmızı-mor biçimlerinin de kullanıldığı belirtiliyor.

Tokat İçi Dolusu deseninin zaman içerisinde farklı biçimlere dönüştüğü aktarılıyor. Bunlardan Tokat Üzümlüsü veya Tokat Morlusu olarak adlandırılan örnekte, çiçek motifinin üzüm salkımını andıran görünümü öne çıkıyor.

Tokat Elmalısı ise siyah zemin üzerine uygulanan kırmızı veya kırmızı-mor elma motifleriyle tanımlanıyor. Zile çevresiyle ilişkilendirilen desenin değişime uğramış biçimleri arasında Tokat Yarım Elmalısı da bulunuyor.

Tokat'ta kullanılan desenlerin tamamı yalnızca bu yörede ortaya çıkmış değil. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, İstanbul kökenli Çengelköy deseninin de Tokat yazmacılığında kullanıldığını belirtiyor. Bu durum, geleneksel üretimde yöresel motiflerin yanı sıra farklı desen anlayışlarına da yer verildiğini gösteriyor.

Tokat yazmaları geçmişte nerelerde kullanılıyordu?

Geleneksel yazmalar, başörtüsünden bohçaya, sofra örtüsünden yorgan yüzüne kadar günlük yaşamın farklı alanlarında kullanılıyordu. Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, yazmacılığı genellikle pamuklu, zaman zaman da ipek kumaşların boya ve desenlerle süslenmesine dayanan bir sanat olarak tanımlıyor.

Yazmacılıkta başlıca iki uygulama biçimi bulunuyor. Kalem işinde motifler fırçayla doğrudan kumaşa aktarılırken baskı işinde önceden hazırlanmış ahşap kalıplar kullanılıyor.

Tokat'ın geleneksel üretim kimliğiyle özellikle ahşap kalıp baskısı ilişkilendiriliyor. Kalıp yöntemi, aynı desenin farklı kumaşlara uygulanabilmesine imkân vermesiyle öne çıkıyor.

Tokat Ulu Camii'nin iki mimari sırrı: Çift son cemaat yeri ve taş kuş eviİçeriği görüntüle →

Böylece yazma, hem gündelik yaşamda kullanılan bir eşya hem de üzerinde yöresel desenlerin taşındığı bir el sanatı ürünü olarak değerlendiriliyor.

Tokat'ta 30 yazma ustası neden bir araya geldi?

Kültür ve Turizm Bakanlığına kayıtlı 30 yazma ustası, 2-4 Mayıs 2025 tarihlerinde gerçekleştirilen Tokat Yaşayan Miras Festivali kapsamında düzenlenen Anadolu'nun Yazmacıları Tokat'ta buluşmasına katıldı.

Bakanlığın Yaşayan Miras ve Kültürel Etkinlikler Genel Müdürlüğü, Türkiye'deki yazma ustalarını bu kapsamda ilk kez topluca bir araya getirdiğini açıkladı.

Festivalin amaçları arasında geleneksel el sanatlarını tanıtmak, bu sanatları sürdüren ustaları desteklemek ve kültürel mirasın gelecek kuşaklara aktarılmasına katkıda bulunmak yer aldı.

Açıklanan 30 kişi, özel yazmacılık buluşmasına katılan Bakanlık kayıtlı ustaların sayısı. Bu rakam Tokat'taki veya Türkiye'deki bütün yazma ustalarının toplamını göstermiyor.

Etkinliğe katılan ustaların tamamının isimleri, yaşları ve geldikleri şehirler ise Bakanlığın yayımladığı festival kaydında tek tek açıklanmadı.

Sulusokak'ta geleneksel el sanatları buluştu

Tokat Yaşayan Miras Festivali'nin önemli etkinlik alanlarından biri tarihî Sulusokak bölgesi oldu. Burada kurulan stantlarda yazmacılığın yanı sıra farklı geleneksel zanaatlar da ziyaretçilerle buluşturuldu.

Bakanlığın etkinlik kaydına göre ahşap oymacılığı, bakır işlemeciliği, urgancılık, Kızık kilimi dokumacılığı, iğne oyası, çarık yapımı, keçecilik, deri işleme, çini ve cam şekillendirme festivalde temsil edilen sanatlar arasındaydı.

Program yalnızca üretim stantlarından oluşmadı. Şehir Müzesi'nde ebru, tezhip, sim sırma ve çini sergileri; Mevlevihane Müzesi'nde ise hüsnühat ve Tılsımlı Gömlekler sergileri düzenlendi.

Çocuklara yönelik Karagöz ve kukla gösterileri de festivalin etkinlikleri arasında yer aldı. Program, Uğur Işılak'ın Hüseyin Akbaş Kapalı Spor Salonu'ndaki ücretsiz halk konseriyle sona erdi.

Bu çalışmalar, yazma ustalarının buluşmasının daha geniş bir geleneksel sanatlar programının parçası olduğunu gösteriyor.

Tokat yazmacılığı bugün nasıl yaşatılıyor?

Tokat yazmacılığı, Kültür ve Turizm Bakanlığının geleneksel el sanatları kayıtlarında yer almaya devam ediyor. Ahşap kalıp hazırlama, Elvan Baskı ve yöresel motifler, bu kültürel mirasın temel özellikleri arasında gösteriliyor.

2025 yılında gerçekleştirilen ustalar buluşması da geleneğin tanıtılması ve farklı sanatçıların bir araya gelmesi amacıyla düzenlenen somut etkinliklerden biri oldu.

Bununla birlikte festivalin ardından kaç yeni çırak yetiştiği, kaç atölye açıldığı veya ustaların üretim gelirlerinin nasıl değiştiği hakkında doğrulanmış veriler bulunmuyor. Tokat'ta 2026 yılı itibarıyla faaliyet gösteren toplam yazma atölyesi sayısı da araştırılan kurumsal kayıtlarda açıklanmıyor.

Bu nedenle geleneksel yazmacılığın bütün ekonomik ve mesleki sorunlarının çözüldüğü sonucuna varmak mümkün değil. Bakanlığın kayıtları, 2025 yılındaki ustalar buluşmasını ve Tokat yazmacılığının tarihsel üretim tekniklerini belgeliyor.

Tokat'ta ıhlamur ağacından oyulan kalıplarla hazırlanan desenler, yöresel motiflerin kumaşa aktarılmasını sağlayan bir ustalık geleneğini temsil ediyor. Bu geleneğin 2025 festivalindeki 30 ustalı buluşmanın ardından kaç yeni sanatçıya veya çırağa ulaştığına ilişkin güncel sonuçlar ise henüz açıklanmış değil.

Aşağı kaydırdıkça sonraki haber otomatik yüklenecek.