Tokat'ın Zile ilçesine özgü Zile Kömesi, ipe dizilen cevizlerin Narince üzümü şırasından hazırlanan özel bir karışımla kaplanıp 15-20 gün kurutulmasıyla üretiliyor. Ürünün kendine özgü yapısını yalnızca kullanılan üzüm ve ceviz değil, hasuda adı verilen kaplama, tekrarlanan batırma işlemleri ve geleneksel kurutma yöntemi belirliyor. Türk Patent ve Marka Kurumunun coğrafi işaret tescil belgesi, bu aşamaları ayrıntılı biçimde tanımlıyor.
Tokat'ın üzüm ve ceviz üretimini bir araya getiren geleneksel tatlı, 1 Kasım 2017 tarihinde mahreç işaretiyle tescillendi. Zile Ticaret ve Sanayi Odasının başvurusuyla koruma altına alınan kömenin üretiminde kullanılan hammaddelerin kaynağı ve işlemlerin gerçekleştirildiği yer de tescil koşulları arasında bulunuyor.
Zile kömesi nasıl yapılır?
Zile Kömesi'nin yapımında cevizler önce 40-60 santimetre uzunluğundaki iplere diziliyor. Türk Patent ve Marka Kurumunun 224 numaralı tescil belgesine göre cevizlerin nemini azaltmak amacıyla fırınlama işlemi uygulanıyor.
Ardından Tokat'ta yetiştirilen Narince üzümlerinin şırasıyla hasuda adı verilen kaplama hazırlanıyor. Bu karışım, üzüm şırası ile buğday nişastasının pişirilmesiyle muhallebi kıvamına getiriliyor.
İpe dizilen cevizler hazırlanan hasudaya batırılarak kaplanıyor. İşlem birer gün arayla iki veya üç kez tekrarlanıyor. Böylece cevizlerin çevresinde yaklaşık 0,5-1 santimetre kalınlığında bir dış tabaka oluşuyor.
Zile kömesinin dışındaki hasuda nedir?
Hasuda, Narince üzümü şırası ile buğday nişastasının pişirilmesinden elde edilen yoğun kıvamlı karışımdır. Zile Kömesi'nin cevizleri bu karışımla kaplanıyor.
Resmî üretim tarifine göre hasudanın hazırlanmasında isteğe bağlı olarak az miktarda buğday unu da kullanılabiliyor. Un, karışımın daha yumuşak bir kıvam kazanmasını sağlamak amacıyla ekleniyor.
Buğday unu zorunlu bir bileşen değil. Ürünün temel özelliğini, Narince üzümü şırasıyla hazırlanan kaplamanın ipe dizilmiş cevizlerle birleştirilmesi oluşturuyor.
Zile kömesi neden 15-20 gün kurutuluyor?
Hasudayla kaplanan ceviz dizileri, 15-20 gün boyunca askıda kurumaya bırakılıyor. Bu aşamada dış kaplamanın kuruması ve kömenin kendine özgü yapısını kazanması amaçlanıyor.
Orta Karadeniz Kalkınma Ajansının coğrafi işaretli ürünler kataloglarında da hasudaya batırma ve askıda kurutma işlemleri geleneksel üretimin temel basamakları arasında gösteriliyor.
Kurutma aşaması tamamlandığında ürün doğrudan son haline gelmiş sayılmıyor. Yörede uygulanan çileye yatırma ve isteğe bağlı nennileme işlemleri de üretim geleneğinin parçaları arasında bulunuyor.
Çileye yatırma ve nennileme ne anlama geliyor?
Çileye yatırma, kuruyan Zile kömelerinin bez arasında 3-5 gün bekletilmesine verilen isimdir. Türk Patent ve Marka Kurumunun tescil belgesinde bu işlem geleneksel üretim aşamalarından biri olarak açıklanıyor.
Nennileme ise kömelerin uzun süre saklanabilmesi amacıyla isteğe bağlı olarak buğday nişastasına bulanması işlemi. Bu uygulama bütün üreticiler için zorunlu tutulmuyor.
Bu iki yerel terim, Zile Kömesi'nin yalnızca malzemeleriyle değil, kuşaktan kuşağa aktarılan işleme yöntemleriyle de farklılaştığını gösteriyor.
Zile kömesi ne zaman coğrafi işaret aldı?
Zile Kömesi, 1 Kasım 2017 tarihinde 224 tescil numarasıyla mahreç işareti aldı. Zile Ticaret ve Sanayi Odası tarafından yapılan coğrafi işaret başvurusunun tarihi ise 14 Mart 2014.
Tescil belgesinde 2018 ve 2019 yıllarında yayımlanan değişiklik ilanları da bulunuyor. Ürünün üretim koşulları bu güncellemeleri içeren resmî belgeyle tanımlanıyor.
Coğrafi işaret şartlarına göre kömede kullanılan cevizlerin ve Narince üzümlerinin Tokat ili sınırlarında yetişmiş olması gerekiyor. Ürünün bütün üretim aşamalarının ise Zile ilçesinde gerçekleştirilmesi şartı bulunuyor.
Zile kömesi günümüzde nasıl üretiliyor?
Zile Ticaret ve Sanayi Odasının 13 Kasım 2019 tarihli açıklamasında, girişimci Gizem Aktaş'ın Elzem Köme adıyla üretime başladığı ve ürünün ambalajlanmasına yönelik çalışmalar yürütüldüğü belirtiliyor. Ancak bu kayıt, işletmenin 2026 yılındaki faaliyet durumunu doğrulamıyor.
Türk Patent ve Marka Kurumunun tescil belgesi geleneksel üretim yöntemini ayrıntılarıyla ortaya koysa da 2026 yılına ait toplam üretim miktarı, faal üretici sayısı ve güncel kilogram fiyatı konusunda doğrulanmış resmî veri bulunmuyor.