Tokat'ın Gümenek köyündeki Roma dönemi kaya mezarında Teofile adlı bir kadının isminin geçtiği belirtiliyor. Ancak Teofile'nin kim olduğu ve nasıl bir yaşam sürdüğü bilinmiyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının envanterine göre yaklaşık 1800-1900 yıllık geçmişe sahip olduğu değerlendirilen anıt, büyük bir granit kaya kütlesine yan yana oyulmuş iki mezardan oluşuyor. Mezarın girişindeki Grekçe yazıta ilişkin bilgiler, yüzyıllar önce yaşamış bir insanın adını günümüze taşıyor.
Tokat-Niksar karayoluna paralel bir yamaçta bulunan Kaya Mezar Anıtı, Gümenek köyünün kuzeybatısında yer alıyor. Yapı, doğal kaya kütlesinin işlenmesiyle oluşturulan mimarisi ve yazıtına ilişkin tarihî değerlendirmelerle dikkat çekiyor.
Tokat Gümenek'teki kaya mezarında adı geçen Teofile kimdi?
Teofile, Kültür ve Turizm Bakanlığının 21 Şubat 2013 tarihli envanterinin ayrıntılı tanımında, kaya mezarındaki Grekçe yazıtta adı geçen kadın olarak belirtiliyor. Ancak kadının ailesi, yaşı, yaşadığı dönemdeki toplumsal konumu ve hayatına ilişkin başka bir bilgi bulunmuyor.
Resmî tanımda iki mezardan daha büyük ve özenli işlenmiş olanının Teofile'ye ait olduğu ifade ediliyor. Hemen yanındaki küçük mezarın sahibi ise bilinmiyor. İki mezarda yatan kişilerin birbirleriyle akraba olup olmadığı da açıklığa kavuşmuş değil.
1900 yıllık olduğu nasıl belirlendi?
Kaya Mezar Anıtı, yazıtla ilgili tarihî değerlendirmelere dayanılarak milattan sonra 1. veya 2. yüzyıla tarihlendiriliyor. Bu nedenle yapının geçmişinin 2026 yılı itibarıyla yaklaşık 1800-1900 yıl öncesine uzandığı değerlendiriliyor. Kesin inşa tarihi ise bilinmiyor.
Bakanlığın 1997 tarihli bir çalışmaya dayandırdığı açıklamada, Teofile'nin adının önünde Aurelius ifadesinin bulunmaması tarihlendirme açısından önemli görülüyor. Bu ayrıntıdan hareketle mezarın, Roma İmparatoru Caracalla'nın milattan sonra 211-217 yıllarındaki hükümdarlığından önce yapılmış olabileceği değerlendiriliyor.
Bu tarihlendirme kesin bir yapım yılına değil, yazıttaki isimlendirme biçiminin tarihsel yorumuna dayanıyor.
Granit kayanın içine iki ayrı mezar oyulmuş
Anıtın bulunduğu büyük granit kaya kütlesi yamuk biçimli. Kaya yüzeyinde yan yana oluşturulan iki mezardan birinin girişinde dikdörtgen kapı açıklığı ve bunun üzerinde üçgen alınlık bulunuyor.
Kültür ve Turizm Bakanlığının kayıtları, yapının yalnızca dış görünüşünü değil, mezarlar arasındaki işçilik farkını da ortaya koyuyor. Büyük mezarın daha özenli biçimde düzenlenmiş olması, anıtın mimari özellikleri arasında yer alıyor.
1988 yılında koruma altına alındı
Gümenek Kaya Mezar Anıtı, 10 Mayıs 1988 tarihli ve 182 sayılı kararla tescil edildi. Kültür ve Turizm Bakanlığının kültür envanterinde yer alan bu bilgi, yapının kayıt altına alınmış tarihî eserlerden biri olduğunu gösteriyor.
Envanterin kimlik bölümünde kitabe bulunmadığı belirtilmesine karşın ayrıntılı açıklamada Teofile adını içeren Grekçe bir yazıttan söz ediliyor. Bu nedenle yazıta ilişkin bilgiler Bakanlığın ayrıntılı tanımına dayanıyor; kayıttaki farklılık ise giderilmiş değil.
2013 tarihli envanter, anıtın günümüzde ziyaretçilere açık olup olmadığını veya 2026 yılındaki fiziksel durumunu kesin olarak ortaya koymuyor. Gümenek'teki tarihî yapının bilinen geçmişi ise yeni bir kazı ya da keşif haberinden değil, yıllar önce kayıt altına alınan Roma dönemi mirasından oluşuyor.