Turhal Şeker Fabrikası, 19 Ekim 1934'te işletmeye açıldığında yalnızca yeni bir sanayi tesisi değil, çevresindeki tarım faaliyetlerini de etkileyecek bir üretim merkezi olarak faaliyete başladı. Cumhuriyet'in ilk dönemindeki şeker sanayisi yatırımları arasında yer alan fabrika, Tokat'ın yanı sıra Amasya, Çorum, Yozgat ve Sivas'taki pancar üreticileriyle de ekonomik bağ kurdu. Aradan geçen yıllar içinde tesis, Turhal'ın sanayi geçmişinin ve bölgedeki şeker pancarı üretiminin önemli parçalarından biri haline geldi.
Turhal Şeker Fabrikası ne zaman açıldı?
Turhal Şeker Fabrikası, 19 Ekim 1934 tarihinde işletmeye açıldı. Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. (TÜRKŞEKER) tarihçe kayıtlarına göre tesis, Turhal Şeker Fabrikası Türk Anonim Şirketi tarafından kuruldu. Eskişehir Şeker Fabrikası'nın ardından 1934 yılında üretime başlayan tesisler arasında yer aldı.
Fabrikanın kuruluşu, Türkiye'nin şeker ihtiyacını yerli üretimle karşılamayı amaçlayan sanayileşme politikasının bir parçasıydı. Bu sürecin yasal dayanaklarından biri, 1925 yılında çıkarılan 601 sayılı Kanun oldu. Şeker fabrikalarının yaygınlaşmasıyla birlikte pancar tarımı, üretici sayısı ve tarımsal faaliyetler de gelişme gösterdi.
Dört yılda pancar üreticisi sayısı iki katı aştı
Nadir Yurtoğlu'nun 31 Temmuz 2024'te Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi'nde yayımlanan akademik çalışması, Turhal Şeker Fabrikası'nın ilk yıllarına ilişkin dikkat çekici veriler içeriyor.
Araştırmaya göre fabrikayla bağlantılı pancar üreticilerinin sayısı 1934 yılında 5 bin 239 iken 1938'de 12 bin 151'e yükseldi. Aynı dönemde işlenen şeker pancarı miktarı 62 bin 610 tondan 101 bin tona çıktı. Bu veriler, fabrikanın ilk yıllarında bölgedeki pancar üretiminin genişlediğini gösteriyor.
Fabrikanın pancar tedarik sahası yalnızca Tokat'la sınırlı kalmadı. Amasya, Çorum, Yozgat ve Sivas'ın çeşitli ilçeleri de üretim ağına dahil oldu. Böylece Turhal'daki tesis, çevre illerdeki çiftçiler için de önemli bir tarımsal üretim merkezi haline geldi.
Fabrikanın geçmişi müze ve arşivinde yaşatılıyor
Turhal Şeker Fabrikası'nın tarihi yalnızca üretim rakamlarından ibaret değil. Tokat Valiliğinin 2016 yılında yayımladığı bilgide fabrikanın kütüphanesinde 1932 basımlı kitaplar, eski fotoğraf albümleri ve tarihî Şeref Defteri bulunduğu aktarılmıştı. Defterde İsmet İnönü ve Cevdet Sunay gibi devlet yöneticilerinin imzalarının yer aldığı bildirilmişti.
Valiliğin 9 Aralık 2019 tarihli açıklamasında da fabrika müzesinde geçmiş dönemlerden kalan tarihî eşyaların sergilendiği belirtildi. Aynı açıklamada 2019-2020 üretim kampanyası için Tokat, Sivas ve Amasya'da 185 köyden 5 bin 472 çiftçiyle şeker pancarı üretim sözleşmesi yapıldığı bilgisi paylaşıldı.
1934'te başlayan üretim yolculuğu, Turhal'ın sanayi geçmişiyle bölge tarımının birbirine nasıl bağlandığını gösteren önemli tarihî örneklerden biri olarak kayıtlarda yerini koruyor.