Niksar'daki Çöreğibüyük Camii adını nereden alıyor? İki farklı rivayet var

Tokat'ın Niksar ilçesindeki Çöreğibüyük Camii'nin adının kökenine ilişkin iki farklı görüş bulunuyor. Biri giriş kapısındaki çörek biçimli taş kabartmalara, diğeri Çöreği Büyük Sultan adlı kişiye dayanıyor. Tarihî yapının özgün taçkapısı, depremlerden sonra da korunarak günümüze ulaştı.

Yayınlanma
Niksar'daki Çöreğibüyük Camii adını nereden alıyor? İki farklı rivayet var

Tokat'ın Niksar ilçesinde bulunan Çöreğibüyük Camii'nin adının kökenine ilişkin iki farklı tarihsel görüş bulunuyor. Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğüne göre yapı, giriş kapısının üzerindeki çöreğe benzeyen iki büyük taş kabartmadan adını alıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının ayrıntılı kültür envanterinde ise ikinci bir açıklamaya yer veriliyor: Caminin adının, yakınında gömülü olduğu belirtilen Çöreği Büyük Sultan adlı kişiden gelmiş olabileceği aktarılıyor.

İlhanlı dönemine uzanan geçmişiyle dikkat çeken yapı, yalnızca alışılmadık adıyla değil, taş kapısındaki hayvan figürü ve geometrik süslemelerle de öne çıkıyor. Geçirdiği depremler nedeniyle büyük bölümü yıkılan tarihî tekkeden günümüze ulaşan en önemli mimari unsur ise özgün taçkapısı.

Çöreğibüyük Camii'nin adı nereden geliyor?

Çöreğibüyük adının kaynağı konusunda iki farklı görüş bulunuyor. Bunlardan ilki, yapının giriş kapısındaki çörek biçimli büyük kabartma madalyonlara dayanıyor. İkinci görüş ise Çöreği Büyük Sultan adlı kişiyle ilişkilendiriliyor.

Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün resmî tanıtımında, kapının üst bölümünde bulunan ve çöreği andıran iki büyük kabartma rozetin yapıya adını verdiği belirtiliyor.

Türkiye Kültür Portalı'ndaki Çöreği Büyük Tekkesi envanterinde ise isim konusunda farklı bir tarihsel değerlendirme aktarılıyor. Buna göre Evliya Çelebi ve Fransız sanat tarihçisi Albert Gabriel, yapının adını yakınında gömülü olduğu belirtilen Çöreği Büyük Sultan adlı kişiyle ilişkilendiriyor.

Aynı envanterde, taçkapı üzerindeki çörek biçimli madalyonların yapıya adını vermiş olabileceği görüşü de yer alıyor. Ancak bu iki açıklamadan hangisinin tarihsel olarak kesinleştiğine ilişkin bir bilgi bulunmuyor.

Dolayısıyla Niksar'daki yapının adı, hem taş işçiliğinin dikkat çekici örnekleriyle hem de geçmişten aktarılan tarihsel anlatılarla birlikte değerlendiriliyor.

Taş kapıdaki hayvan figürü neyi gösteriyor?

Çöreğibüyük Camii'nin en dikkat çekici bölümlerinden biri, özgün yapıdan günümüze ulaşan süslemeli taçkapısı. Kapıda büyük kabartma madalyonların yanı sıra bitkisel motifler, geometrik taş işçiliği ve bir hayvan figürü bulunuyor.

Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, taçkapıdaki hayvan kabartmasını diz çökmüş bir ceylan olarak tanımlıyor. Kültür Portalı'nın ayrıntılı envanterinde ise aynı figür, başını geriye çevirerek oturmuş bir geyik şeklinde anlatılıyor.

Her iki kaynakta da söz edilen kabartma, tarihî kapının figürlü süsleme geleneğini yansıtıyor. Hayvanın ceylan mı yoksa geyik mi olduğu konusunda kaynakların tanımları farklılık gösteriyor.

Tokat'taki Hitit sarayı nasıl ısıtılıyordu? Maşathöyük'te binlerce yıllık izİçeriği görüntüle →

Taçkapının süslemelerinde palmetli bordürler, gülbezekler ve mukarnaslı kavsara da bulunuyor. Mukarnas, İslam mimarisinde özellikle kapı ve nişlerin üst bölümlerinde kullanılan, kademeli hücrelerden oluşan bir süsleme türü olarak biliniyor.

Türkiye Kültür Portalı, iki renkli taşlarla örülmüş kemerin hemen üzerinde Firdevsi Mesnevisi'nden bir bölümün işlendiğini de aktarıyor. Böylece giriş kapısı, yalnızca yapıya geçiş sağlayan bir mimari unsur olmaktan çıkarak farklı süsleme tekniklerinin bir araya geldiği tarihî bir eser niteliği taşıyor.

Çöreğibüyük Camii kaç yıllık?

Çöreğibüyük Camii'nin geçmişi İlhanlı dönemine uzanıyor. Ancak yapının kesin inşa tarihi ve kim tarafından yaptırıldığı konusunda resmî kaynaklar arasında farklı değerlendirmeler bulunuyor.

Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, yapıyı İlhanlı hükümdarı Ebu Said Bahadır Han dönemine ve 13. yüzyıla tarihlendiriyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının ayrıntılı envanterinde ise yapının özgün kitabesi bulunmadığı için kesin yapım tarihinin ve banisinin bilinmediği belirtiliyor.

Erbaa'da Ekim ayı meclis kararları yayımlandı: Minibüs ücretleri değişti mi?İçeriği görüntüle →

Kültür Portalı, taçkapının mimari biçimi ve süsleme özelliklerinden hareketle 14. yüzyıla işaret ediyor. Yapının genel mimari planı ise 13 ve 14. yüzyıl İlhanlı mimarisiyle ilişkilendiriliyor.

Bu nedenle tarihî eserin belirli bir yılda veya kesin olarak belirlenmiş bir kişi tarafından yaptırıldığını söylemek mümkün değil. Buna karşılık mimari özellikleri, yapının Anadolu'daki İlhanlı dönemi eserleri arasında değerlendirilmesini sağlıyor.

Başlangıçta cami değil, tekke olarak kullanılıyordu

Bugün Çöreğibüyük Camii adıyla tanınan yapı, resmî kültür envanterlerinin ayrıntılı açıklamalarına göre başlangıçta tekke ve zaviye işleviyle kullanılıyordu.

Türkiye Kültür Portalı'nın aktardığı bilgilere göre eski yapının merkezinde bir avlu bulunuyordu. Bu avluya kuzey, güney ve batı yönlerinden açılan üç eyvan ile köşe odaları yerleştirilmişti.

Eyvan, genellikle bir tarafı avluya açılan, diğer tarafları kapalı mimari mekânı ifade ediyor. Bu düzen, tarihî yapının bugünkü camiden farklı bir plana sahip olduğunu gösteriyor.

Özgün binanın duvarlarında tuğla hatıllı moloz taş kullanılırken eyvan kemerleri kesme taştan yapılmıştı. Bu malzeme ve plan özellikleri, dönemin mimari anlayışına ilişkin bilgiler sunuyor.

Fransız sanat tarihçisi Albert Gabriel'in 1931-1932 yıllarında yapıyı incelediği ve o tarihlerde eski binanın bazı duvarlarının hâlâ ayakta olduğu Kültür Portalı'nda belirtiliyor.

1939 depreminde yıkıldı, taş kapısı ayakta kaldı

Çöreğibüyük Camii'nin bugünkü görünümüne ulaşmasında geçmişte yaşanan depremler belirleyici oldu. Türkiye Kültür Portalı'na göre özgün yapı, 1939 Erzincan depreminde taçkapısı dışında yıkıldı.

Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün tanıtımında ise 1939 ve 1942 yıllarındaki depremler birlikte anılıyor. İki resmî kaynak arasında depremlerin yapıya verdiği zararların kronolojisi bakımından farklılık bulunuyor.

Deprem sonrasında büyük bölümü ortadan kalkan tarihî yapının yerine 1957 yılında bugünkü cami inşa edildi. Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü bu müdahaleyi restorasyon olarak tanımlarken Kültür Portalı eski yapının yerine yeni caminin yapıldığını belirtiyor.

Bu dönüşüm sırasında özgün taçkapı korunarak yeni yapının girişinde kullanılmaya devam etti. Dolayısıyla günümüzde görülen caminin tamamı İlhanlı döneminden kalma değil; tarihî sürekliliği en belirgin biçimde yansıtan bölüm, süslemeli taş giriş kapısı.

Çöreğibüyük Camii nerede bulunuyor?

Çöreğibüyük Camii, Tokat'ın Niksar ilçesinde, Çöreği Büyük Sokağı'nda bulunuyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının kültür envanterinde yapı, Çöreği Büyük Tekkesi adıyla kayıtlı.

Aynı envantere göre tarihî eser, 8 Eylül 1978 tarihli ve A-1274 sayılı kararla tescil edildi.

Yapının güncel ziyaret saatleri, bakım çalışmaları veya özel ziyaret koşulları konusunda incelenen resmî kayıtlarda yeni tarihli bilgi bulunmuyor.

Niksar'ın tarihî mirası arasında yer alan Çöreğibüyük Camii'nin en önemli özelliği, yüzyıllar boyunca değişen kullanımına ve depremlerde uğradığı yıkıma rağmen özgün taçkapısının korunmuş olması. Kapıdaki çörek biçimli madalyonlar ile geyik ya da ceylan olarak tanımlanan hayvan figürü, yapının adının kökenine ve İlhanlı dönemi taş işçiliğine ilişkin en dikkat çekici ayrıntılar arasında bulunuyor.

Aşağı kaydırdıkça sonraki haber otomatik yüklenecek.