Tokat'ın geleneksel kuyumculuk kültüründe özel bir yere sahip olan Perpereli Küpe, Pırpırlı Küpe adıyla da biliniyor. Genellikle 2-3 gram ağırlığında, 14, 22 veya 24 ayar altından hazırlanan bu takı, el işçiliğiyle oluşturulan parçaları ve kendine özgü görünümüyle dikkat çekiyor. Yerel kültürde anneden kıza armağan edilmesiyle de anlam kazanan küpe, Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından 27 Ağustos 2021 tarihinde coğrafi işaretle tescillendi.
Tokat Perpereli Küpesi / Tokat Pırpırlı Küpesi adıyla koruma altına alınan ürünün geçmişi, kentin köklü kuyumculuk geleneğiyle bağlantılı. Resmî tescil belgesinde Tokat'taki kuyumculuğun tarihinin 14. yüzyıla kadar uzandığı belirtiliyor. Ancak bu tarih, Perpereli Küpenin ilk kez üretildiği dönem olarak değil, yöredeki kuyumculuk sanatının tarihsel geçmişi olarak değerlendiriliyor.
Perpereli Küpe neden iki farklı isimle anılıyor?
Tokat'ın geleneksel takısı, Perpereli Küpe ve Pırpırlı Küpe olmak üzere iki adla tanınıyor. Türk Patent ve Marka Kurumunun coğrafi işaret sicilinde de her iki isim aynı ürünün resmî adı olarak yer alıyor.
Küpenin tasarımında öne çıkan perpere bölümü, ortası boş ve dış kenarları testere dişini andıran çember biçimindeki metal parçadan oluşuyor. Bu bölüm, geleneksel takının görünümünü belirleyen en önemli ayrıntılardan biri.
İki adın tarihsel olarak nasıl ortaya çıktığına ilişkin kesin bir açıklama bulunmamakla birlikte, resmî tescilde aynı takının iki farklı isimle tanımlanması, yerel adlandırmanın da koruma kapsamına alındığını gösteriyor.
Anneden kıza uzanan bir takı geleneği
Perpereli Küpeyi yalnızca bir kuyumculuk ürünü olmaktan çıkaran özelliklerden biri, aile içinde kuşaktan kuşağa aktarılmasıyla ilişkilendirilen kültürel anlamı.
Orta Karadeniz Kalkınma Ajansının 2025 tarihli coğrafi işaretli ürünler kataloğunda, küpenin anneden kıza armağan edilmesine ilişkin yerel geleneğe yer veriliyor. Bu anlatı, geleneksel takının aile hatırası olarak taşıdığı sembolik değeri ortaya koyuyor.
Bununla birlikte bu armağan etme geleneğinin Tokat'taki bütün aileler tarafından sürdürüldüğüne ilişkin güncel bir veri bulunmuyor. Katalogdaki bilgi, yöreye özgü kültürel miras anlatısının bir parçası olarak değerlendiriliyor.
Tokat Perpereli Küpesi nasıl yapılıyor?
Geleneksel Perpereli Küpenin üretimi, altının işlenerek farklı parçalar halinde hazırlanmasına dayanıyor. Türk Patent ve Marka Kurumunun 877 numaralı tescil belgesine göre ürün, tel, perpere veya astar ve kalp ya da taş olmak üzere üç temel bölümden oluşuyor.
Üretim sürecinde altın külçeler eritilerek kalıplara dökülüyor ve çubuk haline getiriliyor. Ardından metal, tel silindiri makinesinden geçirilerek istenilen kalınlığa ulaştırılıyor. Ayrı işlemlerle hazırlanan ince metal levhalar ise özel baskı kalıpları kullanılarak şekillendiriliyor.
Küpenin çengel bölümünü oluşturacak teller kesilerek menteşe ve kilit mekanizmasına uygun hale getiriliyor. Kalp veya taş yuvası bu yapıya sabitleniyor. Taşlı modellerde mavi ya da bordo renkli taş kullanılabiliyor.
Perpere parçasının eklenmesinin ardından tavlama, tesviye, cilalama ve parlatma gibi işlemler gerçekleştiriliyor. Bütün bu aşamalar, farklı metal parçalarının bir araya getirilmesini gerektiren geleneksel kuyumculuk işçiliğine dayanıyor.
İnce altın işçiliğiyle hazırlanan küpe kaç gram?
Resmî tescil belgesine göre Tokat Perpereli Küpesinin ağırlığı, kullanılan altın tellerin ve levhaların özelliklerine bağlı olarak genellikle 2-3 gram arasında değişiyor.
Ürün 14, 22 veya 24 ayar altından üretilebiliyor. Küpenin üst ve alt bölümleri kabartılı kalp biçiminde hazırlanabildiği gibi bazı örneklerde alt bölüm düz metal levhadan da oluşturulabiliyor.
Çengel kısmında bulunan menteşe ve kilit mekanizması, takının kulağa takılıp çıkarılmasını sağlıyor. Testere dişli çemberi, kalp biçimli parçaları ve hareketli çengeli bir araya geldiğinde Perpereli Küpenin geleneksel tasarımı ortaya çıkıyor.
Geleneksel küpe doğal taşlarla yeniden yorumlandı
Tokat'ın geleneksel takısı, 2025 yılında Tokat Olgunlaşma Enstitüsünün tasarım çalışmalarına da konu oldu. Enstitünün Nisan, Mayıs ve Haziran 2025 dönemini kapsayan kurumsal e-bülteninde, Perpereli Küpenin kuyum atölyesinde farklı malzemeler kullanılarak yeniden yorumlandığı açıklandı.
Bu çalışmada geleneksel altın küpeden farklı olarak pirinç ve Tokat'ın doğal taşlarından obsidyen kullanıldı. Tasarımın hazırlanmasında ajur kesim ve kalem atma tekniklerinden yararlanıldı.
Enstitünün 2025 tarihli bilgilendirmesinde hazırlanan ürünlerin Yeraltı Çarşısı'ndaki ALİZAR mağazasında satışa sunulduğu belirtildi. Ancak bu tasarımların Ekim 2026 itibarıyla satışta bulunup bulunmadığına ilişkin doğrulanmış güncel bilgi bulunmuyor.
Pirinç ve obsidyen kullanılan tasarım, coğrafi işaretli geleneksel altın küpenin teknik tarifinden farklı özellikler taşıyor. Bu nedenle enstitü çalışması, tescilli ürünün birebir örneği olarak değil, geleneksel motiflerden yararlanılarak hazırlanmış yeni bir tasarım olarak öne çıkıyor.
Perpereli Küpe ne zaman coğrafi işaret aldı?
Tokat Perpereli Küpesi / Tokat Pırpırlı Küpesi, 27 Ağustos 2021 tarihinde 877 tescil numarasıyla mahreç işareti aldı. Tokat Ticaret ve Sanayi Odası tarafından yapılan başvurunun tarihi ise 3 Mart 2021.
Coğrafi işaret tescilinde ürünün coğrafi sınırı Tokat ili olarak belirlendi. Geleneksel üretim yöntemine göre küpenin bütün üretim aşamalarının Tokat sınırları içerisinde gerçekleştirilmesi gerekiyor.
Tescil kapsamında kullanılan malzemeler, üretim tekniği ve coğrafi işaret ambleminin uygunluğu denetleniyor. Denetim süreci Tokat Ticaret ve Sanayi Odasının koordinasyonunda yürütülmek üzere düzenlenmiş durumda.
Denetim merciinde Tokat Ticaret ve Sanayi Odası, Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve Tokat Belediyesinden ürün konusunda uzman temsilcilerin yer alması öngörülüyor. Resmî belgeye göre düzenli denetimler yılda bir kez yapılacak şekilde tanımlanırken ihtiyaç veya şikâyet halinde ek denetim gerçekleştirilebiliyor.
2021 yılında alınan coğrafi işaret tescili, Tokat'ın geleneksel kuyumculuk işçiliğini ve Perpereli Küpenin kendine özgü üretim özelliklerini koruma altına alıyor. Geleneksel takının 2025 yılında farklı malzemelerle yeniden yorumlanması ise aynı tasarım mirasının çağdaş el sanatı çalışmalarında da kullanılabildiğini gösteriyor.