Tokat’ın Eski Adı Ne? Dokeia, Komana ve Dazimon Arasındaki Fark

Tokat’ın Eski Adı Ne? Dokeia, Komana ve Dazimon Arasındaki Fark

Kısa cevap: Bugünkü Tokat kent merkeziyle en güçlü biçimde eşleştirilen tarihî ad Dokeia veya Dokiadır. Doqia, Dukia, Tokia, Toqia, Tokhia ve Dükkiye gibi biçimler de farklı dillerde ve yazma geleneklerinde aynı ad çevresinde değerlendirilir.

Komana Pontika, Tokat’ın eski adı değildir. Tokat merkezinin yaklaşık 9–10 kilometre kuzeydoğusundaki ayrı bir antik kenttir. Dazimonun Tokat olduğu görüşü tartışmalıdır; mevcut tarihî-coğrafi kanıtlara göre tarihî Dazmana ve bugünkü Akçatarla çevresi daha güçlü bir alternatiftir. Dazimonitis ise kent değil, genel olarak Kazova’yla ilişkilendirilen ova veya bölge adıdır.

Bu nedenle “Tokat’ın eski adı ne?” sorusuna tek kelimelik bir karşılık vermek gerekirse en güvenli cevap Dokeiadır. Bununla birlikte Dokeia’nın Tokat kurulurken kullanılan ilk ad olduğu kesin olarak bilinmez. Eşleştirme bir kuruluş kitabesine değil; Bizans, Süryani, Arap, Fars, Türk ve kilise kayıtlarında aynı kişiler, olaylar ve coğrafi ilişkiler için kullanılan adların karşılaştırılmasına dayanır.

İçindekiler

• Tokat’ın eski adı için kısa cevap
• Neden tek bir eski ad söylemek zor?
• Dokeia ile Tokat arasındaki bağlantı
• Komana Pontika Tokat’ın eski adı mı?
• Dazimon Tokat mıydı?
• Tokat adı ne zaman kullanılmaya başladı?
• Tokat adının kökeni
• Tarihî adlar ve yerler tablosu
• Sonuç
• Sık sorulan sorular
• Başlıca kaynaklar

Tokat’ın eski adı için kısa cevap nedir?

Tokat’ın eski adı için tarihsel açıdan en güvenli cevap Dokeia’dır. Dokia, Doqia, Dukia, Tokia, Toqia, Tokhia ve Dükkiye biçimleri, farklı alfabe ve dillerde aktarılmış ilişkili adlar olarak değerlendirilir.

AdNeyi ifade eder?Tokat’la ilişkisi

Dokeia / DokiaOrta Çağ kenti veya kalesiBugünkü Tokat merkeziyle en güçlü eşleştirilen tarihî ad
Komana PontikaAntik kent ve tapınak merkeziTokat yakınındaki ayrı yerleşim
DazimonYerleşim, kale veya askerî toplanma alanıTokat eşleştirmesi tartışmalı
DazimonitisOva veya bölgeGenel olarak Kazova’yla ilişkilendirilir

Farklı cevaplarla karşılaşılmasının temel nedeni, bugünkü kent merkeziyle yakın antik yerleşimlerin, ovaların ve eski idari bölgelerin aynı ad listesine konulmasıdır. Oysa Dokeia, Komana, Dazimon ve Dazimonitis aynı coğrafi türü ifade etmez. Biri kent adı olarak değerlendirilirken diğeri ayrı bir antik yerleşim veya geniş bir bölge olabilir.

Tokat için neden tek bir “eski ad” söylemek zor?

Çünkü Tokat’la ilişkilendirilen her tarihî ad, bugünkü kent merkezinin önceki adı değildir. Bazı adlar ayrı bir kenti, bazıları bir ovayı, bazıları askerî bir yerleşimi, bazıları da daha geniş bir idari bölgeyi ifade eder. Farklı diller ve alfabeler de aynı adın çeşitli yazım biçimleriyle kaydedilmesine yol açmıştır.

Kent, il, ova ve yakın antik yerleşim aynı şey değildir

Bu sorunun konusu bugünkü Tokat şehridir. Tokat il sınırları içinde veya merkez yakınında bulunan her eski yerleşimi “Tokat’ın eski adı” saymak doğru değildir. Komana Pontika, Gümenek ve Hamamtepe çevresindeki ayrı bir antik kenttir. Dazimonitis ise Strabon’un anlatımında bir kent değil, İris’in, yani Yeşilırmak’ın geçtiği verimli ovadır. Modern araştırmalarda bu alan genel olarak Kazova’yla özdeşleştirilir.

Pontus Galaticus ve Pontus Polemoniacus da şehir adı değildir. Bunlar Tokat yöresinin belirli dönemlerde içinde bulunduğu daha geniş idari veya bölgesel coğrafyalardır. Bir eyaletin adını içindeki kentin eski adı saymak nasıl yanlışsa bu terimleri Tokat’ın ardışık şehir adları olarak sıralamak da yanıltıcıdır.

Dokeia farklı bir konumdadır. Orta Çağ kaynaklarında kent veya kale olarak görünür. Aynı hükümdarları ve olayları anlatan başka dillerdeki kaynakların aynı merkezi Tokat olarak adlandırması, Dokeia ile bugünkü Tokat arasında güçlü bir tarihî-coğrafi bağ kurulmasını sağlar.

“Eski ad” ile “adın kökeni” aynı soru değildir

Eski ad, tarihî belgelerde kullanılan yer adıdır; etimoloji ise bu adın nasıl doğduğunu ve ne anlama geldiğini açıklamaya çalışır. Dokeia, Dokia ve Doqia biçimleri tarihî kayıtlarla ilişkilidir. “Tok-at”, “toh-kat”, “çanak memleket” ve Togayit bağlantıları ise Tokat sözcüğünün kökenine ilişkin görüş veya rivayetlerdir.

Dolayısıyla “Tokat eskiden ne diye anılıyordu?” ile “Tokat kelimesi ne anlama geliyor?” ayrı sorulardır. İlkinde tarihî adlar, kişiler ve olaylar karşılaştırılır. İkincisinde dilbilimsel dönüşümler, ara biçimler ve sözcüğün muhtemel anlamı incelenir.

Tokat’ın Bizans ve Orta Çağ kaynaklarındaki adı: Dokeia

Dokeia veya Dokia, bugünkü Tokat’la en güçlü biçimde eşleştirilen Bizans ve Orta Çağ adıdır. Bu sonuç yalnızca Dokeia ile Tokat arasındaki ses benzerliğine dayanmaz. Aynı hükümdarları ve aynı tarihsel olayları anlatan farklı kaynakların bir yerde Dokeia, başka bir yerde Tokat adını kullanması temel kanıtı oluşturur.

Dokeia–Tokat eşleştirmesinin tarihî kanıtları nelerdir?

Paul Wittek’in karşılaştırmalı tarihî coğrafya çalışması, Dokeia ile Tokat arasındaki bağlantıyı birden fazla kayıt üzerinden kurar. Wittek’in aktardığı karşılaştırmaya göre Bizans tarihçisi Niketas Khoniates, Selçuklu prensi Rükneddin Süleyman’ın merkezini Dokeia olarak gösterir. İbnü’l-Esîr ve İbn Bîbî ise aynı hükümdarın merkezini Tokat adıyla kaydeder. Kişi, siyasi işlev ve tarihsel bağlamın örtüşmesi, iki adın aynı yere gönderme yaptığı sonucunu güçlendirir.

İkinci önemli örnek 1277’deki bir kaçış anlatısıdır. Wittek’in karşılaştırdığı kayıtlarda, Bar Hebraeus geleneğindeki anlatı Pervâne ile Sultan III. Gıyâseddin Keyhusrev’in Doqia veya Dukia kalesine kaçtığını bildirir. Aynı olayla bağlantılı çağdaş Arap anlatısında hedef, Kayseri’den dört günlük mesafede bulunan Tokat kalesidir. Kişilerin, hareketin ve kalenin işlevinin uyuşması, Doqia ile Tokat’ın aynı yer olduğu görüşünü basit bir ses benzerliğinin ötesine taşır.

Kanıtın sınırı açıkça belirtilmelidir: Dokeia ile Tokat’ı modern koordinatlarıyla doğrudan özdeşleştiren bir kuruluş kitabesi bulunmuş değildir. Sonuç, farklı tarih yazımı geleneklerinin karşılaştırılmasıyla elde edilir. Bu nedenle “Dokeia kesin olarak Tokat’ın kuruluş adıdır” yerine “Dokeia, Tokat’la en güçlü biçimde eşleştirilen tarihî addır” demek daha isabetlidir.

Eski literatürde Dokeia’nın Tosya olduğu da ileri sürülmüştür. Wittek, bu görüşün Dokeialı bir kişinin Paflagonya yolu üzerindeki bir mülkle ilişkilendirilmesinden kaynaklandığını; ilgili pasajın Dokeia kentini doğrudan Paflagonya’ya yerleştirmediğini savunur. Selçuklu merkezleri ve 1277 olayı birlikte değerlendirildiğinde Tokat eşleştirmesi daha güçlü görünür.

Dokia, Doqia, Tokia ve Dükkiye aynı ad mı?

Bu biçimlerin çoğu ayrı kent adları değil, aynı ad çevresinde oluşmuş tarihî yazım ve aktarım varyantlarıdır. Yunanca, Süryanice, Arapça, Farsça ve Türkçe arasındaki aktarımlar; alfabelerin sesleri farklı biçimlerde karşılaması ve yazma eserlerdeki kopyacı tercihleri yer adının değişik biçimlerde görünmesine neden olmuştur.

Danişmendnâme geleneği bu geçişi görünür kılar. Farklı yazmalarda Tokhia, Toqia, Tokia veya Dokia biçiminde okunabilen adlar bulunurken başka bir nüshada aynı yer Tokat olarak geçer. Modern bir aktarımda görülen “Tokat yani Dükkiye” ifadesi de iki kullanım arasındaki ilişkiyi gösterir. Eser destansı unsurlar taşıdığı ve zaman içinde şekillendiği için tek başına kesin yer tespiti sağlamaz; fakat diğer kayıtlarla birlikte ad sürekliliğini destekler.

Ad biçimiKaynak veya bağlamDeğerlendirme

Dokeia / DokiaBizans kaynakları ve tarihî coğrafya çalışmalarıBugünkü Tokat’la en güçlü eşleştirilen biçim
Doqia / DukiaXIII. yüzyıldaki olay aktarımlarıAynı olayda Tokat kalesiyle paralel kullanılan biçim
Tokhia / Toqia / TokiaDanişmendnâme yazmalarıDil, alfabe ve yazma geleneğine bağlı varyantlar
DükkiyeDanişmendnâme aktarımıTokat’la doğrudan ilişkilendirilen biçim
Eudokia / Evdoxia / EvdokkiaErmeni ve kilise bağlamındaki kullanımlarTokat çevresiyle ilişkili; türü ve kronolojisi her kayıtta aynı değil

Eudokia, Evdoxia ve Evdokkia biçimleri de Tokat’la tarihsel olarak ilişkilendirilmiştir. Ermeni ve kilise bağlamındaki kayıtlarda adın kimi zaman kent, kimi zaman kilise idaresiyle bağlantılı bir coğrafya için kullanılabilmesi nedeniyle bütün biçimleri tek bir döneme veya tek bir coğrafi türe indirmek doğru değildir. Bunları “Tokat önce Eudokia, sonra Dokeia adını aldı” biçiminde kesin bir kronolojik sıraya koymak için yeterli kanıt yoktur.

Dokeia nasıl Tokat biçimine dönüşmüş olabilir?

Dokeia’dan Tokat’a geçiş için tarihî ses değişimlerine dayanan makul bir model önerilmiştir; ancak bu tek ve tartışmasız açıklama değildir. Wittek, Dokeia’nın Dokia biçiminde telaffuz edildiğini düşünür. Başlangıçtaki ötümlü ünsüzün Türkçede ötümsüzleşmesi, iç sesteki ünsüzün çevresindeki art ünlülere uyum sağlaması ve sona “t” gelmesi üzerinden Tokat biçimine ulaşılabileceğini ileri sürer.

Bu açıklama Dokia, Doqia, Tokia ve Tokat gibi tarihî ara biçimlerle uyumludur. Bununla birlikte eski bir toponimi modelidir ve tek olasılık gibi sunulmamalıdır. Adın diller arasında geçişiyle kelimenin ilk sözlük anlamı da birbirine karıştırılmamalıdır. Dokeia–Tokat sürekliliği güçlü biçimde savunulabilirken Dokeia’nın tam olarak ne anlama geldiği konusunda aynı kesinlik yoktur.

Komana Pontika Tokat’ın eski adı mı?

Hayır. Komana Pontika, doğrudan Tokat kent merkezinin eski adı değildir. Komana, Tokat tarihinin önemli bir parçası olmakla birlikte bugünkü merkezden yaklaşık 9–10 kilometre uzakta bulunan ayrı bir antik yerleşimdir.

Komana Pontika nerede?

Komana’nın arkeolojik alanı, Gümenek ve Hamamtepe çevresinde, Yeşilırmak kıyısındadır. Komana Arkeolojik Araştırma Projesi alanı modern Tokat’ın yaklaşık 9 kilometre kuzeydoğusunda konumlandırır; Türkçe saha anlatımlarında mesafe 10 kilometre olarak da yuvarlanır. Hamamtepe’de Helenistik, Roma, Bizans ve Türk dönemlerine ait tabakalar araştırılmaktadır.

Bu fiziksel ayrım önemlidir. Komana ile Tokat aynı bölgesel tarihin parçaları olabilir; ancak bu ilişki iki yerleşimi aynı coğrafi nokta yapmaz ve Komana adının doğrudan Tokat’ın önceki adı olduğunu kanıtlamaz.

Komana neden Tokat’la karıştırılıyor?

Karışıklığın temel nedeni, Komana’nın yöredeki en önemli antik merkezlerden biri olmasıdır. Strabon, Komana’yı Pontos’taki önemli bir tapınak-kent olarak anlatır. Yerleşim Tanrıça Ma kültü, rahiplik düzeni, kutsal toprakları ve festivalleriyle öne çıkar. Komana Arkeolojik Araştırma Projesi de buranın Helenistik dönemde Mithradates Krallığı’nın büyük kült merkezlerinden biri olduğunu ve Roma döneminin önemli bölümünde ayrıcalıklarını koruduğunu belirtir.

Bazı yerel ve kurumsal anlatımlarda Gümenek, “Tokat’ın ilk yerleşim yeri” olarak tanımlanır. Bu söz bölgenin erken tarihi veya yerleşim sürekliliği hakkında geniş bir anlatım olarak okunabilir. Fakat “Komana ile modern Tokat merkezi aynı fiziksel kenttir” veya “Komana, Tokat’ın önceki adıydı” sonucunu tek başına vermez.

Komana ile Dokeia’nın ayrı olduğuna dair kanıt var mı?

1347 tarihli patrikhane kaydı, Komana ile Dokeia’yı ayrı unsurlar olarak anar. Belgenin akademik neşirlerine dayanan değerlendirmelerde Komana ve Dokeia, Sivas metropolitliğiyle bağlantılı fakat birbirinden ayrı yerler olarak görünür. Aynı idari bağlamda iki adın ayrıca kaydedilmesi, bunların eş anlamlı adlar olduğu düşüncesini zayıflatır.

Belge modern koordinatlar vermez. Dokeia’nın Tokat’la, Komana’nın Gümenek-Hamamtepe alanıyla eşleştirilmesi diğer tarihî ve arkeolojik verilerle tamamlanır. Bununla birlikte kayıt, “Komana zamanla Dokeia adını aldı” biçimindeki basit ad değişimi zincirine karşı önemli bir kanıttır.

Dazimon Tokat mıydı?

Dazimon’un Tokat olduğu görüşü tarihî coğrafya literatüründe vardır, ancak kesinleşmiş değildir. Ramsay ve onu izleyen bazı araştırmacılar Dazimon’u bugünkü Tokat’la eşleştirmiştir. Grégoire, Honigmann, Jerphanion ve Wittek gibi araştırmacılar ise Dazimon’un Turhal’ın kuzeydoğusundaki tarihî Dazmana, bugünkü Akçatarla çevresinde aranması gerektiğini savunmuştur.

Dazimon’u Tokat’la eşleştiren görüş neye dayanır?

Ramsay’ın yaklaşımında, bugünkü Tokat şehrinin bulunduğu yerde Dazimon adlı eski bir kale veya yerleşim bulunduğu düşünülür. Komana’dan ayrılan Hıristiyanların burada yerleştiği yönündeki tarihsel kurgu da bu özdeşleştirmeye bağlanmıştır. Görüş eski tarihî coğrafya literatüründe etkili olmuş ve bazı sonraki kaynaklara aktarılmıştır.

Dolayısıyla “Dazimon Tokat’tır” iddiası bütünüyle kaynaksız bir söylenti değildir. Gerçek bir araştırma geleneğine dayanır. Sorun, bu görüşün tartışmasız akademik sonuç gibi aktarılmasıdır. Yer adı sürekliliği ve Orta Çağ anlatılarındaki coğrafi sıralama başka bir konumu destekleyen karşı kanıtlar sunar.

Dazmana ve Akçatarla görüşü nedir?

Mevcut tarihî-coğrafi kanıtlara göre Dazimon için daha güçlü görünen alternatif, Turhal’ın yaklaşık 10 kilometre kuzeydoğusundaki tarihî Dazmana yerleşimi ve bugünkü Akçatarla çevresidir. Grégoire ve Honigmann’ın tarihî coğrafya çalışmaları bu yer tespitini öne çıkarmış; Jerphanion ve Wittek de Dazimon–Tokat özdeşliğine itiraz etmiştir.

Osmanlı tahrir kayıtlarında Turhal’a bağlı Dazımana adlı bir köyün bulunması, Dazimon ile Dazmana arasında ad sürekliliği kurulmasına katkıda bulunur. Yer adı benzerliği, bölgesel konum ve kayıt birlikte düşünüldüğünde alternatif güçlenir. Yine de ses benzerliği tek başına kesin arkeolojik teşhis değildir. Dazimon’un yerini tartışmasız belirlemek için alanı doğrudan tanımlayan bir yazıt veya daha güçlü arkeolojik kanıt gerekir.

Tokat ile Dazimon’u ayıran kayıt nedir?

İbn Bîbî’nin anlatısında Tokat ile Dazimon’un aynı coğrafi bağlamda ayrı ayrı anılması, Dazimon’un Tokat olduğu görüşüne karşı başlıca kanıtlardandır. Wittek’in değerlendirmesine göre metin, Dazimon’u Tokat, Kat veya Kâp, Zile ve Kazova ile birlikte sıralar. Aynı listede Tokat ile Dazimon’un ayrı unsurlar olması, bunları tek yer saymayı zorlaştırır.

Kanıtın bir sınırlaması vardır: Metindeki bir yazım için filolojik düzeltme önerilmiştir. Farsça yazmaların yeniden karşılaştırılması kesinliği artırabilir. Buna rağmen Dazmana adı ve tahrir kaydıyla birlikte okunduğunda Dazimon’un Tokat’tan ayrı olduğu görüşü daha güçlü görünür.

Dazimon ile Dazimonitis aynı şey mi?

Hayır. Dazimon ile Dazimonitis farklı coğrafi türleri ifade eder. Dazimon bir yerleşim, kale veya askerî toplanma alanı olarak tartışılır. Dazimonitis ise Strabon’un anlatımında İris’in geçtiği verimli ovadır ve modern araştırmalarda genel olarak Kazova’yla özdeşleştirilir.

TerimCoğrafi türModern ilişkiKanıt durumu

DazimonYerleşim, kale veya askerî alanTokat ya da Dazmana/Akçatarla tartışmasıTokat eşleştirmesi tartışmalı; mevcut tarihî-coğrafi kanıtlara göre Dazmana alternatifi daha güçlü
DazimonitisOva veya bölgeGenel olarak KazovaGüçlü bölgesel eşleştirme

Strabon, İris’in önce Komana kentinin içinden, ardından batıya doğru Dazimonitis adlı verimli ovadan aktığını söyler. Cümlenin yapısı Komana’yı kent, Dazimonitis’i ova olarak ayırır. Bu nedenle “Dazimonitis Tokat’ın antik şehir adıdır” ifadesi coğrafi kategori hatasıdır.

Tokat adı ne zaman kullanılmaya başladı?

Tokat adı Orta Çağ kayıtlarında açık biçimde görülür; ancak ilk kez hangi yılda kullanılmaya başlandığı mevcut kanıtlarla kesinleştirilemez. XIII. yüzyıla ait olay anlatımlarında Tokat ile Doqia veya Dukia paralel biçimde kullanılır. Danişmendnâme yazmaları da Dokia, Tokia ve Tokat arasındaki geçişi görünür kılar.

Antik Çağ: Komana ve Dazimonitis çevresi

Antik kaynaklar Tokat yöresini anlatırken Komana kentini ve Dazimonitis ovasını kaydeder. Ancak bu iki adın hiçbiri modern Tokat merkezinin kesin ilk adı olarak kullanılamaz. Komana ayrı bir antik kent, Dazimonitis ise bölgesel bir ova adıdır. Modern kent merkezinin Antik Çağ’daki durumu kesin biçimde belirlenemediği için güvenilir bir “kuruluş adı” vermek mümkün değildir.

Bizans ve Selçuklu dönemleri: Dokeia’dan Tokat’a

Bizans kaynaklarındaki Dokeia, aynı Selçuklu merkezini anlatan Doğu kaynaklarında Tokat olarak karşımıza çıkar. XIII. yüzyıldaki 1277 olayı, Doqia veya Dukia kalesi ile Tokat kalesini aynı tarihsel anlatı üzerinde birleştirir. Tokhia, Toqia, Tokia, Dokia ve Dükkiye biçimleri de farklı dil ve alfabeler arasındaki geçişin izlerini taşır.

1347 patrikhane kaydında Dokeia’nın Komana’dan ayrı anılması, bu tarihî adı Tokat merkezine bağlayan coğrafi çerçeveyi destekler. Bununla beraber mevcut belgeler yıl yıl izlenebilen kesintisiz bir ad değişimi dizisi sunmaz. Dokeia’dan Tokat’a geçiş, birbirini tamamlayan farklı kayıtlar üzerinden yeniden kurulmaktadır.

Osmanlı döneminde şehrin adı neydi?

Osmanlı döneminde şehir Tokat adıyla anılmaya devam etti. Bazı ikincil listelerde görülen Darünnasr veya Darünnusret ifadelerinin Tokat’ın resmî Osmanlı adı olduğu güvenilir birincil kayıtla doğrulanmış değildir. Bunlar şehir adı, unvan, övgü sözü veya sonradan oluşturulmuş bir liste öğesi olabilir.

Osmanlı tahrirleri, şer‘iyye sicilleri ve salnameleri sistemli biçimde taranmadan bu ifadeler resmî şehir adı olarak sunulmamalıdır. Güvenli Osmanlı dönemi karşılığı yine Tokat’tır.

DönemÖne çıkan ad veya coğrafyaAçıklama

Antik ÇağKomana; DazimonitisAyrı bir kent ve ova; modern Tokat merkezinin kesin eski adları değil
Bizans dönemiDokeia / DokiaBugünkü Tokat’la güçlü biçimde eşleştirilen kent veya kale adı
XIII–XIV. yüzyıllarDoqia, Dukia, Tokia, Toqia, Dükkiye ve TokatFarklı dil, alfabe ve yazmalarda görülen ilişkili biçimler
Osmanlı dönemiTokatŞehir adı kullanılmaya devam eder

Tokat adının kökeni hakkında hangi görüşler var?

Tarihî ara biçimler nedeniyle en güçlü açıklama Dokeia’dan Tokat’a dönüşüm hattıdır. “Çanak memleket”, “tok-at”, “toh-kat” ve Togayit bağlantıları ise farklı kanıt düzeylerine sahip yorum veya rivayetlerdir. Hiçbiri kesin sözlük sonucu gibi sunulmamalıdır.

Dokeia’dan Tokat’a dönüşüm görüşü

Dokeia, Dokia, Doqia, Tokia ve Tokat gibi biçimlerin farklı kaynaklarda birbirine bağlanabilmesi bu görüşün başlıca gücüdür. Açıklama yalnızca bugünkü iki kelimenin benzemesine değil, tarihî ara formlara ve aynı olayların farklı adlarla anlatılmasına dayanır. Wittek’in ses değişimi modeli bu ad sürekliliğinin nasıl gerçekleşmiş olabileceğini açıklamaya çalışır.

Burada iki hüküm birbirinden ayrılmalıdır: Dokeia’nın Tokat’la ilişkisi güçlü bir tarihî-coğrafi eşleştirmedir; Dokeia’nın ilk sözlük anlamı ise daha belirsizdir. Bir adın zaman içinde Tokat biçimine dönüşmüş olması, başlangıçtaki anlamının da kesin olarak çözüldüğünü göstermez.

“Çanak memleket” açıklaması

“Çanak memleket” açıklaması Sargon Erdem’e atfedilen bir yorumdur; kesinleşmiş sözlük anlamı değildir. Bu görüş, Tokat’ın dağlarla çevrili çanak görünümü ile Dokeia adı arasında bağlantı kurar. TDV İslâm Ansiklopedisi gibi kaynaklar da bu yorumu aktarır.

Bir yerin topoğrafyasının çanağa benzemesi, adının dil tarihinde gerçekten bu anlama geldiğini tek başına kanıtlamaz. Bağımsız tarihsel Yunanca sözlük ve çağdaş adbilim kanıtlarıyla kesinleştirilmediğinden en doğru ifade, “Sargon Erdem, Dokeia’yı ‘çanak memleket’ biçiminde yorumlar” şeklindedir.

Tok-at, toh-kat ve Togayit rivayetleri

Tokat adını “besili at” anlamındaki tok-at sözüne bağlayan anlatım doğrulanmış bir etimoloji değildir. “Surlu şehir” anlamı verildiği söylenen toh-kat açıklaması ve Togayit ya da Togay Türkleriyle bağlantı kuran görüş de kanıtlanmış sonuç sayılmaz.

TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Tokat” maddesi bu açıklamaları çeşitli rivayet ve görüşler olarak aktarır; içlerinden birini kesin filolojik sonuç olarak onaylamaz. Bir açıklamanın akılda kalıcı veya yaygın olması tarihsel doğruluğunu kanıtlamaz. Belgelerde görülen Dokeia, Dokia, Doqia ve Tokia biçimleri, Dokeia hattını bu rivayetlerden daha güçlü kılar.

GörüşDayanak türüKanıt düzeyiEn doğru anlatım

Dokeia → TokatTarihî ad varyantları ve olay karşılaştırmalarıOrta-yüksekTokat adının kökeni için en güçlü açıklama hattıdır
“Çanak memleket”Topografik ve etimolojik yorumOrta-düşükSargon Erdem tarafından önerilen yorumdur
tok-atHalk etimolojisiDüşükBir rivayete göre böyle açıklanır
toh-katHalk etimolojisiDüşükDoğrulanmış değildir
Togayit / TogayTopluluk adıyla bağlantı iddiasıDüşükİleri sürülen görüşlerden biridir

Tarih boyunca Tokat’la ilişkilendirilen adlar ve yerler

Aşağıdaki adlar kesintisiz biçimde birbirini izleyen şehir adları değildir. Tablo, kent adlarını yakın yerleşimlerden, ova adlarından ve idari coğrafyalardan ayırır.

AdDönem veya bağlamNeyi ifade eder?Tokat merkeziyle ilişkisiSonuç

Dokeia / DokiaBizans–Orta ÇağKent veya kaleBugünkü Tokat’la güçlü eşleştirmeEn güvenli eski ad karşılığı
Doqia / DukiaXIII. yüzyılKaleAynı olaylarda Tokat’la paralel kullanımYüksek güven
Tokhia / Toqia / Tokia / DükkiyeDanişmendnâme geleneğiYazım ve aktarım varyantlarıTokat’la ilişkiliOrta-yüksek güven
Eudokia / Evdoxia / EvdokkiaErmeni ve kilise kullanımlarıKayda göre kent veya kilise coğrafyasıyla ilişkili adTokat çevresiyle ilişkiliOrta güven; türü ve kronolojisi ayrıca değerlendirilmelidir
Komana PontikaHelenistik, Roma ve sonraki dönemlerAyrı antik kent ve tapınak merkeziMerkezin yaklaşık 9–10 km kuzeydoğusundaTokat’ın doğrudan eski adı değil
DazimonBizans askerî coğrafyasıYerleşim veya kaleTokat eşleştirmesi tartışmalıMevcut tarihî-coğrafi kanıtlara göre Dazmana/Akçatarla alternatifi daha güçlü
DazimonitisAntik coğrafyaOva veya bölgeGenel olarak Kazova’yla ilişkilendirilirŞehir adı değil
Pontus GalaticusRoma idari coğrafyasıBölge veya eyaletTokat yöresini kapsayan üst coğrafyaŞehir adı değil
Pontus PolemoniacusRoma ve Geç Antik Çağİdari veya bölgesel coğrafyaTokat çevresiyle bölgesel ilişkiŞehir adı değil
Darünnasr / Darünnusretİkincil ad listeleriOlası unvan veya övgü ifadesiResmî şehir adı olduğu doğrulanmadıDüşük güven

Tablonun ana sonucu nettir: Dokeia kent adı olarak Tokat’la eşleştirilirken Komana yakın bir antik kent, Dazimon tartışmalı bir yerleşim ve Dazimonitis bir ova adıdır. Roma dönemine ait bölgesel adlar da Tokat şehrinin adı değil, yöreyi içine alan daha geniş coğrafi sınıflandırmalardır.

Sonuç: Tokat’ın eski adı için en doğru cevap hangisi?

En doğru kısa cevap Dokeia’dır. Dokia, Doqia, Dukia, Tokia, Toqia, Tokhia ve Dükkiye gibi biçimler farklı dil, alfabe ve yazma geleneklerinde aynı ad çevresinde değerlendirilir. Aynı Selçuklu merkezinin ve 1277’deki aynı olayın farklı kaynaklarda Dokeia, Doqia veya Tokat adıyla anlatılması bu bağlantıyı güçlendirir.

Komana Pontika, Tokat merkezinin yaklaşık 9–10 kilometre kuzeydoğusundaki ayrı antik kenttir. Dazimon bazı eski çalışmalarda Tokat’la eşleştirilmiş olsa da Dazmana/Akçatarla yer tespiti ve İbn Bîbî’nin Tokat ile Dazimon’u ayrı anması bu görüşü tartışmalı kılar. Dazimonitis ise kent değil, Kazova’yla ilişkilendirilen antik ova veya bölgedir.

Eldeki kanıtlar Tokat’ın kuruluş sırasında kullanılan ilk adını kesin olarak belirlemeye yetmez. Bu nedenle kısa cevap Dokeia; açıklamalı ve tarihsel açıdan daha doğru cevap ise Dokeia, Komana, Dazimon ve Dazimonitis arasındaki ayrımı içeren cevaptır.

Sık sorulan sorular

Tokat’ın en eski adı nedir?

Tokat’ın kesin ilk adı bilinmemektedir. Bugünkü kent merkeziyle en güçlü biçimde eşleştirilen tarihî ad Dokeia’dır. Ancak mevcut kanıtlar Dokeia’nın kuruluş sırasında verilen ilk ad olduğunu göstermez.

Tokat’ın eski adı Komana mı?

Hayır. Komana Pontika, Gümenek ve Hamamtepe çevresinde, Tokat merkezinin yaklaşık 9–10 kilometre kuzeydoğusunda bulunan ayrı bir antik kenttir.

Dokeia hangi şehrin eski adıdır?

Dokeia, tarihî kaynakların karşılaştırılmasında bugünkü Tokat’la güçlü biçimde eşleştirilir. Aynı Selçuklu merkezinin ve 1277’deki aynı kaçış olayının farklı kaynaklarda Dokeia, Doqia veya Tokat olarak anılması bu görüşü destekler.

Dokeia ne demek?

Dokeia’nın kesin sözlük anlamı doğrulanmış değildir. Sargon Erdem adı Tokat’ın dağlarla çevrili topoğrafyasıyla ilişkilendirerek “çanak memleket” biçiminde yorumlar. Bu, kesinleşmiş anlam değil, araştırmacı görüşüdür.

Dazimon bugün nerede?

Dazimon’un kesin konumu tartışmalıdır. Bazı eski araştırmacılar onu Tokat’la eşleştirmiştir. Tarihî Dazmana adı, Osmanlı tahrir kaydı ve İbn Bîbî’nin Tokat ile Dazimon’u ayırması nedeniyle, mevcut tarihî-coğrafi kanıtlara göre Turhal’ın kuzeydoğusundaki Akçatarla çevresi daha güçlü bir alternatif görünür.

Dazimonitis Tokat’ın eski adı mı?

Hayır. Strabon’un anlatımında Dazimonitis şehir değil, İris’in geçtiği verimli ovadır. Modern akademik araştırmalar bu bölgesel adı genel olarak Kazova’yla eşleştirir.

Tokat adı “tok at” sözünden mi geliyor?

Bu açıklama doğrulanmış değildir. “Besili at” anlamındaki tok-at bağlantısı halk etimolojisi veya rivayet olarak aktarılır. Tarihî Dokeia, Dokia, Doqia ve Tokia biçimleri, Dokeia’dan Tokat’a dönüşüm görüşünü daha güçlü kılar.

Osmanlı döneminde şehrin adı Tokat mıydı?

Evet. Osmanlı döneminde Tokat adı kullanılmıştır. Darünnasr veya Darünnusret ifadelerinin şehrin resmî Osmanlı adı olduğu güvenilir birincil kayıtla doğrulanmamıştır.

Başlıca kaynaklar

• Paul Wittek, “Bizanslılardan Türklere Geçen Yer Adları”, özellikle s. 231–236.
• Strabon, Geographika, 12.3.15 ve 12.3.32–37.
• Komana Arkeolojik Araştırma Projesi.
• Ali Açıkel, “Tokat”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2012.
• Ayça Elalmış, “Eudokia’daki Surp Hovagim ve Surp Anna Manastırı Geleneğinde Ötekilerin İzleri”, 2025.
• Murat Tekin, Şengül Dilek Ful ve Hatice Uyanık, Kazova/Dazimonitis araştırması, Belleten, 2022.