Tokat'ın Niksar ilçesinde geleneksel sandık ustalığını babasından öğrenen Mustafa Yediyıldız, 2024 yılında yayımlanan bir habere göre 30 yılı aşkın süredir ahşap sandık üretiyordu. Niksar'ın eski çeyiz geleneğini yaşatan sandıklarda ceviz ağacının tercih edilmesinin nedenleri arasında yörede bulunabilmesi, ahşabın doğal damarları ve bu desenlerin kilim motifleriyle oluşturduğu uyum yer alıyor. Geçmişte çeyizlerin ve aynalı yazmaların saklandığı büyük sandıklar, zaman içinde küçük hediyelik ve dekoratif ürünlere de dönüştü.
Niksar sandıkçılığı, bir yandan aile içinde aktarılan marangozluk bilgisini korurken diğer yandan değişen kullanım alışkanlıklarına uyum sağlayan el sanatlarından biri. Mustafa Yediyıldız'ın hikâyesi bu geleneğin kişisel yönünü ortaya koyuyor. 2019-2020 döneminde kayda geçirilen başka usta anlatımları ise ceviz ağacının işlenmesinden kilim kaplamalı sandıkların geliştirilmesine kadar zanaatın geçirdiği değişimi gösteriyor.
Mustafa Yediyıldız kimdir, sandıkçılığı nasıl öğrendi?
Mustafa Yediyıldız, Niksar'da geleneksel ahşap sandık yapımıyla uğraşan bir marangoz ve sandık ustasıdır. Hami İşler imzasıyla 26 Ekim 2024 tarihinde yayımlanan yerel haberde, Yediyıldız'ın o tarihte 43 yaşında olduğu ve 30 yılı aşkın süredir bu meslekle ilgilendiği belirtiliyor.
Çocukluğundan itibaren marangozlukla ilgilenen Yediyıldız, sandık yapımına ilişkin yöntemleri babasından öğrendi. Ustanın 2024 yılında belgelenen çalışmalarında geleneksel işçilikle farklı tasarım anlayışlarını bir araya getirdiği aktarılıyor.
Bu geçmiş, Niksar sandıkçılığında mesleki bilginin aile içinde nasıl aktarılabildiğini gösteren örneklerden biri. Ancak Yediyıldız'ın babasının adı, ilk sandığını hangi yıl yaptığı ve mesleğin ailesinde kaç kuşaktır sürdüğü hakkında doğrulanmış ayrıntı bulunmuyor.
Ustanın Ekim 2026 itibarıyla aynı atölyede çalışıp çalışmadığı ve güncel üretim miktarı da ayrıca doğrulanmış değil. Bu nedenle 2024 yılında kaydedilen mesleki deneyimi, yeni yapılmış bir görüşme gibi değerlendirilmemeli.
Niksar sandığında neden ceviz ağacı kullanılıyor?
Niksar sandığı yapımında ceviz ağacının tercih edilme nedenleri, yerel hammaddeye ulaşılabilmesi ve ahşabın doğal desenlerinin kilim motifleriyle uyum sağlamasıdır. Bu özellikler, Niksar sandıkçılığı üzerine yapılan tarihî usta görüşmelerinde öne çıkıyor.
M. Necati Güneş'in 2019-2020 döneminde yayımlanan sandıkçılık araştırmasında, sandık kasalarının hazırlanmasında bölgede yetişen ceviz ağaçlarından yararlanıldığı anlatılıyor. Bazı ürünlerde ceviz ağacının ince dallarının da değerlendirilebildiği belirtiliyor.
Ahşabın yüzeyindeki doğal damarlar, sandığın dış görünüşünün bir parçası hâline geliyor. Kilimle kaplanan bölümlerde ise ahşabın rengi ve deseni, dokuma motifleriyle birlikte değerlendiriliyor.
Araştırmadaki bir usta anlatımında kavak ağacıyla yapılan denemelerin beklenen sonucu vermediği ifade ediliyor. Ancak bu değerlendirme, belirli bir üreticinin deneyimine dayanıyor. Ceviz ağacının bütün ağaç türlerinden teknik olarak daha dayanıklı olduğu yönünde bağımsız bir malzeme testi araştırmada bulunmuyor.
Ceviz ağacı ve kilim nasıl sandığa dönüşüyor?
Geleneksel kilimli Niksar sandıklarında önce ahşap kasa hazırlanıyor, ardından kilim belirlenen yüzeylere yerleştirilerek ürün tamamlanıyor. Tarihî usta görüşmelerinde boyama ve kilit takma işlemleri de üretimin aşamaları arasında sayılıyor.
Bu yöntemde marangozlukla dokuma kültürü aynı üründe buluşuyor. Ahşabın doğal görünümü korunurken kilim, sandığın süsleme unsurlarından birini oluşturuyor.
Niksar Danişmend Gazetesi'ndeki araştırmalarda büyük ceviz çeyiz sandıklarının zamanla küçük kilimli hediyelik sandıklara uyarlandığı anlatılıyor. Böylece sandığın geleneksel saklama işlevi, dekoratif kullanım alanlarıyla genişledi.
Ancak bütün atölyelerin aynı üretim sırasını takip ettiği veya aynı malzemeleri kullandığı doğrulanmış değil. Sandıkların hazırlanma süresi, ölçüleri ve kaplama yöntemleri ürüne ve ustanın tercihine göre farklılık gösterebiliyor.
Niksar sandıkları eskiden ne için kullanılırdı?
Niksar sandıkları geçmişte çeyizlerin, aynalı yazmaların ve aileye ait çeşitli eşyaların saklanması amacıyla kullanılıyordu. Tokat İl Millî Eğitim Müdürlüğünün Şehrimiz Tokat eğitim materyalinde bu geleneksel kullanım alanlarına yer veriliyor.
Büyük çeyiz sandıkları, evlerde giysilerin ve el işlerinin korunmasıyla ilişkilendirilen eşyalardı. Sandıklar yalnızca saklama amacı taşımıyor, aile yaşamının ve çeyiz hazırlıklarının da bir parçasını oluşturuyordu.
Niksar'da ceviz ağacından yapılan büyük sandıkların yanında daha küçük boyutlu yazma, takı ve hediyelik sandıklar da üretilmeye başlandı. Böylece geçmişte evlerde kullanılan bir eşya, hediyelik ve dekoratif el sanatı ürünü olarak farklı alanlarda değerlendirildi.
Kilimli hediyelik sandıklar nasıl ortaya çıktı?
Niksar sandıkçılığı üzerine yapılan araştırmalarda, küçük kilimli sandıkların geleneksel çeyiz sandıklarından gelişen bir ürün çeşidi olduğu anlatılıyor.
2019-2020 döneminde yayımlanan bir usta görüşmesinde, küçük boyutlu kilimli sandık tasarımlarının 1995 yılında geliştirilmeye başlandığı belirtiliyor. Ancak bu tarih, görüşülen üreticinin kendi çalışmalarına ilişkin anlatımını yansıtıyor; kilimli sandığın ilk kez o yıl ortaya çıktığını kesin olarak göstermiyor.
Sandık ustası Bekir Hanelçe'nin 8 Ocak 2020 tarihli görüşmesinde de kilimli sandık yapımına başka bir ustanın çalışmalarından etkilenerek yöneldiği aktarılıyor. Bu örnek, zanaatın yalnızca aile içinde değil, ustalar arasındaki bilgi ve deneyim paylaşımıyla da geliştiğini gösteriyor.
Sandıkçılıkta yeni ustalar nasıl yetiştirilmeye çalışıldı?
Niksar'da geleneksel sandık yapımının öğretilmesi amacıyla mesleki eğitim ortamında da çalışmalar yürütüldü. 8 Ocak 2020 tarihinde yayımlanan usta görüşmesinde, Niksar Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesinin mobilya atölyesinde Hediyelik Kilimli Sandık kursu düzenlendiği belirtiliyor.
Usta öğretici Bekir Hanelçe'nin açıklamasına göre eğitim iki grup hâlinde planlandı. Her grupta 13 kişinin bulunmasıyla toplam 26 kişiye sandık yapımının öğretilmesi hedeflendi.
Aynı dönemki görüşmelerde yetişmiş iş gücü bulmanın güçlükleri de dile getirildi. Hanelçe, sipariş taleplerine rağmen yeterli nitelikli eleman bulunamadığı için üretimde zorlandıklarını anlattı.
Bu değerlendirmeler 2020 yılındaki koşullara ait. Kursun bütün katılımcılarının eğitimi tamamladığı veya aynı programın 2026 yılında devam ettiği ayrıca doğrulanmadı.
Niksar sandığı fiyatları ne kadar?
26 Ekim 2024 tarihinde yayımlanan yerel haberde Niksar sandıklarının fiyatları 750 TL ile 2.000 TL arasında belirtilmişti. Fiyatların kullanılan malzemeye ve işçilik özelliklerine göre değiştiği aktarılmıştı.
Ancak bu rakamlar 2024 yılındaki piyasa koşullarını yansıtıyor. Ekim 2026 itibarıyla geçerli satış fiyatları, güncel bir üretici açıklaması veya satış kaydı üzerinden doğrulanamadı.
Dolayısıyla geçmişte açıklanan fiyat aralığını bugünkü satış bedeli olarak değerlendirmek doğru değil. Aynı şekilde Mustafa Yediyıldız'ın güncel sipariş sayısı ve yıllık üretim miktarına ilişkin kesin veri de bulunmuyor.
Niksar ceviz sandığı ilçenin kültürel simgeleri arasında
Niksar ceviz sandığı, 2026 yılında ilçenin yöresel ürünleri arasında resmî bir tanıtımda da yer aldı. Niksar Belediyesinin 12 Haziran 2026 tarihli açıklamasına göre Belediye Başkanı Semih Tepebaşı, Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz'a Niksar ceviz sandığı, Ayvaz Suyu ve coğrafi işaretli Niksar cevizi takdim etti.
Bu kayıt, geleneksel sandığın ilçeyi temsil eden kültürel ürünlerden biri olarak kullanılmaya devam ettiğini gösteriyor. Ancak takdim edilen sandığın hangi usta tarafından yapıldığı açıklanmadı. Bu nedenle ürünün Mustafa Yediyıldız'ın atölyesinden çıktığı ileri sürülemiyor.
Belediye açıklamasında coğrafi işaretli olduğu belirtilen ürün Niksar cevizi. Ceviz ağacından yapılan sandık için aynı tescilin geçerli olduğu yönünde doğrulanmış bir bilgi bulunmuyor.
Bir zamanlar çeyizleri ve aynalı yazmaları saklamak için hazırlanan Niksar sandıkları, büyük ahşap modellerden küçük kilimli hediyeliklere uzanan üretim geçmişiyle yöresel el sanatları arasında yer alıyor. Mustafa Yediyıldız'ın 2024 yılında kayda geçirilen ustalık hikâyesi ve 2020'deki mesleki eğitim çalışmaları ise bu zanaatın kuşaktan kuşağa aktarılmasının farklı yollarını ortaya koyuyor.